Ksiądz Jerzy Rekuć i „Poczta Królewiecka” (1718–1720)

 "Poczta Królewiecka" to polskie czasopismo ukazujące się w Królewcu w czasie, kiedy na terenach Rzeczypospolitej panował całkowity zastój wydawnictw periodycznych a rynek prasowy zdominowały ponownie druki ulotne.

Przełom XVII i XVIII w. był dla Królewca okresem znaczącego rozwoju. Teren zamieszkiwała wówczas liczna kolonia polskich i litewskich ewangelików reformowanych, którzy w czasach kontrreformacji znaleźli tam schronienie z czasem tworząc silny polski ośrodek kulturalny i religijny. Ich działalność pisarska, wydawnicza, wpływała na rozwój języka polskiego, czemu sprzyjały studia na uniwersytecie, gdzie od 1723 r. istniał wydział teologii ewangelickiej. Parafia luterańska istniała już od XVI w., przy kościele św. Michała. Urząd kaznodziejski sprawował tam ks. Jan Seklucjan (ok. 1510-1578), będący autorem dzieła zatytułowanego Wyznanie wiary chrześcijańskiej, które po raz pierwszy sumowało naukę luterańską w języku polskim. Prowadzona przez niego działalność wydawnicza propagowała polską książkę. Oprócz katechizmów, kancjonałów i postylli wydał pierwsze polskie tłumaczenie Nowego Testamentu. Odprawiał w Królewcu polskie nabożeństwa.

Opiekę duszpasterską nad polskimi studentami kalwińskimi prowadziła utworzona w 1701 r. przez seniora żmudzkiego, Samuela Bythnera parafia reformowana, której pierwszym duchownym został ks. Jerzy Rekuć, który zaangażował się w obronę praw polskiego ewangelicyzmu, uczestniczył w synodach litewskich, był delegatem na synody generalne w Toruniu, Gdańsku.

Realizacja programu wydawniczego bez własnej drukarni była dla kalwinów niemożliwa, dlatego sprowadzono ze Słucka drukarnię, która jednak okazała się niekompletna, a jej renowacja nieopłacalna. Wreszcie w 1709 r. zakupiono od królewieckiego profesora, H. Georgi drukarnię, nazwaną później Drukarnią Polską. W 1710 r. ks. Jerzy Rekuć nawiązał kontakt z niemieckim drukarzem Johannem Davidem Zänckerem (zm. 1727) zw. Cenkerem, którego sprowadził do Królewca, zaś dla drukarni otrzymał przywilej króla Fryderyka Wilhelma I (1688–1740), który tworzył monopol na drukowanie książek i czasopism w języku polskim i litewskim.

Z inicjatywy ks. Jerzego Rekucia zaczęło ukazywać się polskie czasopismo o charakterze tygodnika zatytułowane „Poczta Królewiecka” Ogółem ukazało się 126 numerów, z których pierwszy sygnowano datą 6 sierpnia 1718 r., a ostatni – 20 grudnia 1720 r. Czasopismo objętością nie przekraczało ośmiu jednoszpaltowych stron, do składu tekstów stosowano czcionkę neogotycką. W winiecie posłużono się grafiką przedstawiającą konnego pocztyliona grającego na trąbce. Redaktorem był Jerzy Byszel (Büsehel, Bisselius) z Torunia, współredaktorem i jednocześnie cenzorem – ks. Jerzy Rekuć, którzy troszczyli się o poprawność językową zamieszczanych tekstów. Publikowane teksty nie zawierały obcojęzycznych zwrotów typowych dla ówczesnych czasów. Z powodu braku stałych korespondentów tematy wydarzeń zagranicznych czerpano z obcojęzycznej prasy królewieckiej i zagranicznej („Wiener Zeitung, Hamburgischer Correspondant”). Wiadomości z Polski dotyczyły głównie sejmów i sejmików szlacheckich, podróży, przemarszy wojsk i przygotowań wojennych na granicy z Turcją, śmierci znanych osobistości, klęsk urodzaju i epidemii. Pismo przeznaczone było głównie dla inteligencji pochodzenia szlacheckiego oraz studentów. Drukowano je u Johanna Davida Zänckera, który wcześniej wydzierżawił, a następnie kupił drukarnię parafii reformowanej w Królewcu. Jednak stałe problemy finansowe doprowadziły ostatecznie w grudniu 1720 r. do zawieszenia działalności drukarni, co spowodowało zaprzestanie wydawanie „Poczty Królewieckiej”. W Królewcu w roku 1743 podjęto jeszcze jedną próbę zorganizowania czasopisma polskiego. Nadano mu tytuł „Publiczna relacyja o tym, co się tymi czasy na świecie działo”. Ukazało się jednak tylko raz i zostało zamknięte.

Według historyka, Janusza Małłka (ur. 1937), czytelnikami „Poczty Królewieckiej” była inteligencja wywodząca się ze szlachty zamieszkującej Prusy, a nabywać ją można było w Drukarni Polskiej przy ulicy Długiej w Królewcu.

Bibliolog i historyk kultury, Alodia Kawecka-Grycz (1903-1990) uważała, że gdyby „Poczta Królewiecka” objęła kolportażem również teren ówczesnej Rzeczpospolitej, miałaby szansę odegrania znaczącej roli w kulturze polskiej, a czas ukazywania byłby dłuższy.

Bibliografia:
Gryglewicz E., Królewiec, w: Encyklopedia Katolicka, t. 9, szp. 1356–1357.
Augusiewicz S., J. Jasiński, T. Oracki, Wybitni Polacy w Królewcu XVI–XX wiek, Olsztyn 2005,
Kriegseisen W., Pierwsze polskie czasopismo ewangelickie i jego wydawca, Jednota 1985, nr 6, s. 9–10.
Szturc J., Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI-XX w., Bielsko-Biała 1998, s. 251.
Pisarek W., Prasa– nasz chleb powszedni, Wrocław 1978, s. 89–93.
Wiorko J., „Poczta Królewiecka” , w: Encyklopedia Katolicka, t. 15, szp. 921–922.
https://pl.wikipedia.org/wiki/Poczta_Kr%C3%B3lewiecka

Stuligrosz w kościele ewangelickim w Pszczynie

Warto przypominać... 

Pszczyna - Kościół ewangelicki, 19 kwietnia 1998 rok

 

Koncert "Musica Sacra" - 3. Wielkanocny Koncert w wykonaniu Chóru Chłopięcego i Męskiego "Poznańskie Słowiki" pod dyr. Stefana Stuligrosza. Na organach zagrał wtedy Sławomir Kamiński.

Prezentowane zdjęcie wykonałam po koncercie. Od lewej stoi Henryk Krzyżowski, burmistrz miasta (1992-1994), dyrygent Stefan Stuligrosz (1920-2012), ks. Rudolf Baron (1921-2003), Henryk Kondzielnik - przewodniczący Rady Miejskiej

Kalendarium rocznicowe - luty 2021

 03.02.1871 – we Lwowie urodził się Eugeniusz Romer (zm. 1954), geograf, kartograf, twórca kartografii polskiej

03.02.1911 – w Cierliku (Zaolzie) urodziła się Ewelina Krygiel (zm. 1988), diakonisa związana z Warszawskim Diakonatem „Tabita” i parafią Św. Trójcy w Warszawie

07.02.1861 – w Warszawie zmarł Borys Halpert (ur. 1805), dyrektor warszawskich teatrów

08.02.1971 – zmarł ks. Jerzy Cymorek (ur. 1904), proboszcz parafii ewangelickiej Na Niwach w Czeskim Cieszynie, biskup Kościoła Ewangelickiego Augsburskiego Wyznania na Zaolziu

09.02.1861 – w Warszawie urodził się ks. Aleksander E. Schoeneich (zm. 1939), superintendent diecezji warszawskiej, pisarz religijny

12.02.1921 – w Nawsiu zmarł ks. Franciszek Michejda (ur. 1848), działacz narodowo społeczny, publicysta, redaktor „Ewangelika” (1876-1878), założyciel pism religijno-politycznych: „Przyjaciel Ludu”,  „Poseł Ewangelicki”, „Przegląd Polityczny”, „Przyjaciel Dziatek”

22.02.1861 – zmarł Lars Levi Lästadius (ur. 1800), ewangelista lapończyków

25.02.1901 – w Warszawie zmarł Wojciech Gerson (ur. 01.07.1831), malarz

27.02.1531 – w Schmalkalden (obecnie Turyngia) protestanccy książęta Niemiec założyli Związek Szmalkaldzki przeciwko katolickiemu cesarzowi Karolowi V

28.02.1551 – w Cambridge zmarł Marcin Bucer (Butzer)(ur. 11.11.1491), teolog i reformator, współtwórca anglikanizmu

Kalendarium rocznic – styczeń 2021

 03.01.1831 – urodził się Gustaw Adolf Gebethner (1831-1901), polski księgarz i wydawca prasy oraz książki

04.01.1921 – otwarcie Wydziału Teologii Ewangelickiej wykładem ks. Edmunda Burschego i ks. Jana Szerudy

06.01.1581 – w Głogowie miały miejsce rozruchy przeciw antyreformacyjnym zarządzeniom cesarskim

07.01.1861 – w Cieszynie założono „Czytelnię Ludową”, ważną polską placówkę oświatową

16.01.1801 – w Hranicach na Morawach urodził się Ludwik Ernest Klucki (1801-1877), prawnik, burmistrz Cieszyna (1851-1861), polski działacz narodowy

26.01.1831 – Odezwa Generalnego Konsystorza popierająca powstanie listopadowe

28.01.1611 – w Gdańsku urodził się Jan Heweliusz (1611-1687), astronom, autor cenionych monografii naukowych

29.01.1916 – w Orenburgu urodził się ks. Henryk Wegener-Wojnowski (1916-1952), duchowny ewangelicki, więzień obozów koncentracyjnych, proboszcz parafii w Bytomiu, redaktor czasopisma „Strażnica Ewangeliczna”

30.01.1911 – w Drogomyślu urodził się Jan Broda (1911-2007), pedagog, publicysta, bibliofil, zbieracz folkloru, badacz kultury, autor licznych publikacji broszurowych i książkowych, artykułów prasowych

31.01.1891 – w Przewornie k. Strzelina urodził się Max Drischner (1891-1971), wybitny ewangelicki kompozytor, organista, i kantor

Historia i współczesność prasy ewangelickiej – bibliografia w wyborze

 Prace magisterskie uczeni wyższych - wybór

1.   Burek E., Tematyka eklezjalna na łamach „Zwiastuna” (lata 1961-1970), Poznań 1991, promotor: ks. A. Bystry.

2.  Badura J. A., „Ewangelik Pszczyński" (1992-1998) - bibliografia zawartości czasopisma, Kraków 1998, promotor: dr B. Góra, WSP.

3.   Jemielita A., Ruch czasopiśmienniczy w Kościołach Polskiej Rady Ekumenicznej. Warszawa 2012, promotor: M. Kisilowska, UW.

4.    Mrozik E., Problematyka ekumeniczna w czasopiśmie „Zwiastun” w latach 1961-1965. Warszawa 1979, promotor ks. J. Pikulik.

5.    Osuch T., Urząd kościelny na tle dialogu ekumenicznego – „Zwiastun” 1974-1976, Warszawa 1983, promotor ks. A. Skowronek.

6.   Stanecka E., „Zwiastun Ewangeliczny” (1919-1939), Warszawa 1986, promotor:  A. Skrzypczak, UW.

7.   Konik T., Polska prasa ewangelicka Śląska Cieszyńskiego w latach 1867-1939, Warszawa 1975, s. 194 (maszynopis), promotor W. Gastpary, ChAT.

8.  Gloger M., Prasa mniejszości wyznaniowych w Polsce. Kraków 1990, promotor: J. Jarowiecki, WSP.

Historyczna pieczątka

 

Odbitka pieczątki urzędowej  parafii ewangelickiej w Pszczynie obowiązująca w oficjalnej dokumentacji parafialnej do końca lat 60. XX w. 

Rok 1905 w życiu ewangelików pszczyńskich

 W styczniu 1905 r. ewangelicy w Pszczynie przeżywali ogromną tragedię – spłonął ich kościół. Pożar wówczas ogarnął znaczną część drewnianej zabudowy rynku. Fakt ten został odnotowany w polskiej prasie ewangelickiej ukazującej się na terenie Śląska początku XX w. Przykładem są notatki prasowe opublikowane w „Przyjacielu Ludu”, którego współzałożycielem w roku 1885 był ks. Franciszek Michejda. Przypominam to zdarzenie poprzez zacytowanie relacji zamieszczonych w tym czasopiśmie w rubryce „Z Kościoła i szkoły”:

„Pruski Śląsk. Pszczyna. (Pożar). W nocy z dnia 24. na 25. stycznia spalił się tutejszy, niedawno odnowiony kościół ewangelicki z powodu nieostrożności dzwonnika. W r. 1896 obchodzono 150-letnią pamiątkę założeni tegoż kościoła, w której wzięło udział także wielu ewangelików z naszego Śląska. Pierwszej połowie 18. stulecia  uczęszczali ewangelicy z Pszczyny do kościoła ewangelickiego w Cieszynie.” („Przyjaciel Ludu” R. 21(1905), nr 5, s. 39)

Dwa lata trwała odbudowa kościoła ewangelickiego i fakt ten również został odnotowany w „Przyjacielu Ludu” 1907 roku:

„Prusy .Pszczyna. (Poświecenie kościoła.) Kościół ewangelicki w Pszczynie, który po swej restauracji z powodu 150-letniego jubileuszu swego istnienia w r. 1896  pożaru  stał się ofiarą pożaru, został odbudowany i na dniu 3. stycznia b.r. poświęcony. Aktu poświęcenia dopełnił ks. superintendent generalny  Dr. Nottebohm z Wrocławia. Nabożeństwo pożegnalne na miejscu, gdzie się podczas budowy kościoła odbywały nabożeństwa, odprawił ks. superintendent Nowak z Pszczyny, który także wygłosił kazanie uroczystościowe w kościele, liturgię odprawił ks. Drabek z Pszczyny.” („Przyjaciel Ludu” R. 23(1907), nr 2, s. 16)

Fotografie prezentują kościół ewangelicki w Pszczynie przed 1905 r. (zdjęcie 1) i około 1910 roku (zdjęcie 2).

 

Bibliografia artykułów o „Zwiastunie Ewangelickim” w trzech odsłonach

"Strażnica Ewangeliczna"
1946-1960

"Zwiastun" 1961-1999

"Zwiastun Ewangelicki"
od 2000 roku

   

       

Trzy odsłony czasopisma "Zwiastun" w latach 1946-2021

1.  Barabasz I., Warsztaty „Fotograf w kościele”, „Zwiastun Ewangelicki” 2011, nr 19, s. 19.      

2.   Barabasz I., Warsztaty Akademii Augustana, „Zwiastun Ewangelicki” 2011, nr 21, s. 21.

3.   Bauman K., Trzeba dzielić się swoją wiarą, „Zwiastun Ewangelicki” 2005, nr 11, s. 12-13.

4.   Below J., Obywatel Jezus Chrystus : pracę w „Zwiastunie” wspomina Irena Heintze, Zw 1998, nr 2, s. 9-11.

5.   Czembor H., Dla nas i o nas, „Zwiastun” 1993, nr 11, s. 22.

6.   Czembor H., Dzieło życia – „Strażnica Ewangeliczna” ks. Henryka Wegner-Wojnowskiego, „Zwiastun” 1997, nr 2, s. 9-11.

7.   Czembor H., Prasa kłamie?, „Zwiastun” 1994, nr 1, s. 17-18.

8.   Czembor Sz., Odrodzenie czasopiśmiennictwa ewangelickiego po II wojnie światowej – ks. red. Henryk Wegener-Wojnowski, „Ewangelik” 2004, nr 3, s. 24-31.

9.   Dwudziestolecie Wydawnictwa, „Zwiastun” 1966, nr 17, s. 246-247.

10.  Dziewięćdziesiąte urodziny, „Zwiastun” 1997, nr 24, s. 21.

11.  Fotograf w kościele, „Zwiastun Ewangelicki” 2011, nr 8, s. 26.

12.  Fotografowie na Bielskim Syjonie – warsztaty Akademii Augustana, „Zwiastun Ewangelicki” 2012, nr 3, s. 23.

13.  Gastpary W.,  W stulecie „Zwiastuna”, „Kalendarz Ewangelicki” 1964, s. 95-104.

14.  Gastpary W.,  W stulecie Zwiastuna, Cz. 1-2, „Zwiastun” 1963, nr 1, s. 2-6; 1963, nr 2, s. 30-32.

15.  Gastpary W., Drukowane zwiastowanie - jubileusz „Zwiastuna”. Cz. 1-3, „Zwiastun” 1996, nr  21, s. 7; 1996, nr 22, s. 7-8; 1996, nr 23, s. 7-8.

16.  H.D., Poświęcenie drukarni Ośrodka Wydawniczego „Augustana” w Bielsku Białej, „Zwiastun” 1992, nr 10, s. 179.

17.  Informacja poszukiwana – wyniki ankiety „Zwiastuna”, „Zwiastun” 1999, nr 10, s. 11.

18.  Jonszta Z., Wspominałem go przez całe życie, „Zwiastun Ewangelicki” 2001, nr 15/16, s. 19-20.

19.  Jubileusz „Augustany”, „Zwiastun” 1997, nr 9, s. 19-20.

20.  Kojer-Ruda L., Kim byłeś dla nas, „Zwiastun Ewangelicki” 2002, nr 7, s. 11-12.

21.  Kotula K., „Strażnica Ewangeliczna” na nowych torach, „Strażnica Ewangeliczna” 1952, nr 7/8, s. 102.

22.  Ks. K.K., Z okazji 200 numeru „Strażnicy Ewangelicznej”, „Strażnica Ewangeliczna” 1955, nr 1, s. 7.

23. Kubisz K. B., Zbór krakowski a „Strażnica Ewangeliczna”, „Strażnica Ewangeliczna” 1952, nr 10, s. 143.

24.  M.L., Był od zawsze : obchody 140-lecia „Zwiastuna Ewangelickiego”, „Zwiastun Ewangelicki” 2003, nr 2, s. 13-15.27-28.

25.  M.L., Na Bożą chwałę – Augustana ma 20 lat, „Zwiastun Ewangelicki” 2012, nr 8, s. 17.

26.  M.L., To nasz dom – 15 lat Augustany, „Zwiastun Ewangelicki” 2007, nr 9, s. 14-19.

27.  M.L., Wielki talent i skromny sługa Boży, „Zwiastun Ewangelicki” 2002, nr 8, s. 17.

28.  Nasze obrachunki, „Zwiastun” 1971, nr 1, s. 4-5.

29. Nowak D., Skarbnica protestanckiego czasopiśmiennictwa. „Zwiastun Ewangelicki” 2008, nr 22, s. 10-11.

30.  Odeszła dyrektor Wydawnictwa Zwiastun, „Zwiastun Ewangelicki” 2011, nr 9, s. 26.31.

31.  Otello-Wiśniewska E., E. Ołtarzewska-Wieja, Ł. Cholewik, Pożegnania nadszedł czas, „Zwiastun” 1992, nr 4, s. 42.

32.  Położenie kamienia węgielnego pod Ośrodek Wydawniczy naszego Kościoła, „Zwiastun” 1988, nr 1/2, s. 27.

33.  Regularnie od wielu lat – podsumowanie ankiety o „Zwiastunie”, „Zwiastun” 1995, nr 13, s. 11-13.

34.  Ruczko S., Postacie „Zwiastuna”, „Zwiastun” 1997, nr 9, s. 9-10.

35.  Stegner T., Jutrzenka piśmiennictwa - „Zwiastun Ewangeliczny” ks. Leopolda Otto, „Zwiastun Ewangelicki” 2003, nr 2, s. 11-12.

36.  Sum E., Szarek J., Szurman T., Kocurek B., O pięcioleciu „Augustany” powiedzieli, „Zwiastun” 1997, nr 9, s. 19-20.

37.  Szarek P., Święto Kościoła – uroczystość poświęcenia Ośrodka Wydawniczego w Bielsku Białej, „Zwiastun” 1991, nr 13/14, s. 205.

38.  Śp. Ks. Henryk Wegener-Wojnowski, „Strażnica Ewangeliczna” 1952, nr 9, s. 131-132.

39.  Trenkler R., 100 lat „Zwiastuna Ewangelicznego”, „Jednota” 1963, nr 1/2, s. 8-9.

40.  Wegener T., Dzieło życia,  „Zwiastun” 1997, nr 5, s. 22.

41.  Wegener T., Ksiądz i redaktor pełen pasji, „Zwiastun” 1997, nr 6, s. 9-11.

42.  Wieczór prasowy, „Zwiastun” 1969, nr 10, s. 162.

43.  Wojak T., Czas zaprzeszły dokonany - redakcyjne wspomnienia, „Zwiastun” 1998, nr 3, s. 8-11.

44.  Wojak T., Ważne były dla mnie książki,  „Zwiastun” 1997, nr  23, s. 10-11.

45.  Wydawnictwa „Augustany” w oczach czytelników – podsumowanie ankiety,  „Zwiastun” 1998, nr 8, s. 14-16.

46.  XTW, Obrachunki i zadania, „Zwiastun” 1973, nr 1, s. 6.

47.  Znała go cała Polska, „Zwiastun Ewangelicki” 2002, nr 7, s. 10-11.

48.  „Zwiastun” w oczach czytelników – ankieta, „Zwiastun” 1970, nr 20, s. 322; 1970, nr 21, s. 339.

 

Przy Twoim żłobku stoję dziś, Jezusie, moje życie. 

Przychodzę, by darować Ci, coś dawał mi obficie.
Więc przyjmij mego ducha treść, odwagę duszy,
serce też, niech cieszą Cię me dary.

Paul Gerhard (1607-1676) 

Śpiewnik Ewang., 74,1

Błogosławionych Świąt
Bożego Narodzenia

Zestawienie bibliograficzne o parafialnej prasie

1.        Badura J., „Ewangelik Opolski. Informator Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Opolu”, „Ewangelik” 2008, nr 4, s. 76-81.

2.        Badura J., „Ewangelik Pszczyński”, „Ewangelik” 2008, nr 2, s. 86-91.

3.        Badura J., „Ewangelik. Informator Diecezjalny”, „Ewangelik” 2007, nr 2, s. 82-86.

4.        Badura J., „Informator Parafii Ewangelicko-Augsburskich w Krakowie”,  „Ewangelik” 2007, nr 4, s. 97-101.

5.        Badura J., „Luteranin. Informator Parafii Ewangelicko-Augsburskich w Mikołowie i Tychach”, „Ewangelik” 2007, nr 3, s. 82-87.

6.        Badura J., „Posyłam was. Informator Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Świętochłowicach i Wirku”, „Ewangelik” 2008, nr 3, s. 76-81.

7.        Badura J., Charakterystyka ewangelickich czasopism ukazujących się  po drugiej wojnie światowej, „Ewangelik Pszczyński” 2000, nr 3/4, s. 41-43.

8.        Badura J., Ewangelicka prasa parafialna po 1989 roku, „Ewangelik” 2007, nr 1, s. 77-80.

9.        Borski A., Słowo wstępne do pierwszego numeru F1, „F1 – Pierwsza Pomoc” 2002, nr 1, s. 2.

10.    Chorązki W., Polskie media lokalne i sublokalne 1989-1999, „Zeszyty Prasoznawcze” 1999, nr 1/2, s. 59-63.

11.    Dyrlaga J., Nierzymskokatolicka prasa wyznaniowa w PRL, „Zeszyty Prasoznawcze” 1988, nr 3(117), s. 71-79.

12.    „Ewangelicki Przegląd Międzyparafialny” – Szopienice, Mysłowice, Hołdunów, Sosnowiec, „Zwiastun” 1994, nr 9, s. 25.

13.    „Ewangelik Opolski”, „Zwiastun” 1994, nr 9, s. 25.

14.    „Ewangelik Pszczyński”, „Zwiastun” 1993, nr 18, s. 21.

15.    Gloger M., Przegląd czasopism polskich mniejszości religijnych w Polsce w latach 1944-1990. „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1993, t. 1, s. 81-92.

16.    „Głos Parafialny” – Piotrków Trybunalski, „Zwiastun” 1994, nr 5, s. 23.

17.    „Głos Parafialny” – Ustroń, „Zwiastun” 1994, nr 3, s. 24.

18.    Góra B., Jadwiga Anna Badura, Bibliografia zawartości „Ewangelika Pszczyńskiego” za lata 1992-1997, „Rocznik Historii Prasy Polskiej” 2002, T. 5, z. 1(9), s. 283-286.

19.    „Informator Parafialny” – Łódź, „Zwiastun”1994, nr 9, s. 25.

20.    „Informator Parafialny” – Suwałki, Ełk, Gołdap, Olecko, „Zwiastun” 1994, nr 9, s. 25.

21.    „Informator Parafialny” – Wołczyn, Byczyna, Gierałcice, Paruszowice, „Zwiastun” 1994, nr 9, s. 25.

22.    „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Cieszynie, „Zwiastun” 1993, nr 18, s. 21.

23.    „Jesteśmy” - Drogomyśl, „Zwiastun” 1993, nr 20, s. 21.