Nadmorskie klimaty

Nad szum

wielkich wód,

nad potężne

fale morskie,

Mocniejszy jest

Pan na wysokości!

O Jezu, zostań z nami, 

nad Twymi niech sługami Twój święty czuwa wzrok.

 

Złotego słońca dzienny bieg już doszedł celu swego.

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

 Słowniki naukowe i popularnonaukowe. Cz. 3  

 W latach 70. XX w. ukazały się pierwsze encyklopedie specjalistyczne dotyczące książki i prasy, jak: „Encyklopedia wiedzy o książce” (EWoK) i „Encyklopedia wiedzy o prasie"[1], które ze względu na reprezentowane dziedziny i przeznaczenie czytelnicze obligatoryjnie obejmują terminy będące przedmiotem refleksji. EWoK została wydana w 1971 r. przez Ossolineum we Wrocławiu w nakładzie 30000 egzemplarzy. W 6000 haseł rzeczowych, biograficznych, geograficznych, topograficznych i odsyłaczowych podano całokształt wiedzy z zakresu księgoznawstwa światowego z uwzględnieniem spraw polskich oraz dziedzin pokrewnych, w tym również zagadnienia wydawnicze i czasopiśmiennictwo.

„Encyklopedia wiedzy o prasie” wydana w 1976 r. przez Ossolineum we Wrocławiu w nakładzie 16000 egzemplarzy, zawiera 2000 haseł definicyjnych i problemowych, pełni rolę słownika terminologicznego i encyklopedii przedstawiającej proces komunikowania za pomocą prasy drukowanej oraz rejestruje stan wiedzy prasoznawczej.

Podobnie, jak w encyklopediach ogólnych, tak w wymienionych, hasła potraktowano odrębnie, przy czym EWoK stosuje odsyłacz do „czasopiśmiennictwa”[2], które obok lakonicznej definicji: „ogół zagadnień dotyczących prasy i jej dziejów”[3] podaje zarys historii prasy od starożytności do początku XX wieku w Europie i od XVI w. do lat 50. XX stulecia w Polsce. Dla porównania Encyklopedia wiedzy o prasie wyjaśnia termin „czasopiśmiennictwo”, jako „czasopismo głównie o charakterze naukowym”[4], co jest zgodne z programem pozytywistycznym reprezentowanym przez bibliografa, krytyka i historyka literatury, profesora Uniwersytetu we Lwowie – Piotra Chmielowskiego[5] i oznaczało synonim „prasy”[6]. Ta sama encyklopedia podaje bibliograficzno-statystyczne ujęcie terminu „czasopismo” jako „każdy periodyk ogólnoinformacyjny ukazujący się nie częściej niż raz w tygodniu”[7].

Według EWoK „prasa” to „ogół druków periodycznych w postaci pism codziennych (gazet) i czasopism (tygodników, dwutygodników, miesięczników, kwartalników, półroczników, roczników) wychodzących w danym kraju i danym czasie oraz – w szerszym rozumieniu – w zespole krajów (prasa zachodnioeuropejska, prasa światowa) z wyłączeniem druków jednorazowych”[8].

Paweł Dubiel, dziennikarz i wieloletni redaktor naczelny „Zeszytów Prasoznawczych”, jest autorem hasła „prasa” w „Encyklopedii wiedzy o prasie”. Autor występujący pod inicjałami „P.D.”, opracowując hasło, jak wynika z bibliografii załącznikowej, wykorzystał m.in. „Wielką encyklopedię powszechną PWN”[9], dlatego podana definicja ma podobne brzmienie: „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych publicznie (tj. gazet i czasopism), odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość, zwłaszcza aktualne procesy i zdarzenia polityczne, społeczne, gospodarcze, naukowe, kulturalne i in.”[10]. W dalszej części wymienia cechy prasy charakterystyczne dla środków komunikowania masowego, których wyjaśnieniem zajmuje się odrębne hasło. P. Dubiel wyjaśnia, że do momentu powstania radiofonii i telewizji w XX w. pojęcie „prasa” stanowiło jednolity środek masowego informowania.

Normatywne ujęcie hasła „prasa” podane w drugiej części opracował Bogdan Michalski (inicjały B.M.), współtwórca prawa prasowego w stanie wojennym. W refleksji autora „prasa to drukowane pisma periodyczne wychodzące w określonych, nie dłuższych niż rok, interwałach czasowych, wydawane w nieograniczonym czasowo zamiarze wydawniczym, nietworzące zamkniętej całości, publikowane w celu informowania lub oddziaływania na odbiorców, dostępne dla z góry nieograniczonej liczby osób, ukazujące się pod tym samym tytułem z bieżącą numeracją i datą, oznaczonym miejscem wydania, redaktorem (-ami) i ceną, stanowiące z reguły dzieło zbiorowe”[11]. Podane w „Encyklopedii wiedzy o prasie” dwa wyjaśnienia: ogólne i normatywne, posiadają konotację typową dla okresu socrealizmu widoczną w sposobie formułowania ówczesnej terminologii, w której za podstawę przyjęto sumę przepisów regulujących działalność wydawniczą.

Wśród branżowych wydawnictw informacyjnych na uwagę zasługuje „Popularna encyklopedia mass mediów”[12], „Media. Leksykon PWN”[13] oraz „Podręczny słownik bibliotekarza”[14], które ze względu na reprezentowaną dziedzinę wiedzy zawierają omawiane hasła (definicje podano w stosownych przypisach), co ciekawe najnowsza publikacja z 2011 r. nawiązuje do Encyklopedii wiedzy o prasie z 1976 roku.

Popularna encyklopedia mass mediów  definiuje „czasopismo” jako „typ prasy nie posiadający cech gazety, tzn. jej aktualności i uniwersalności treści”; zaś „prasa drukowana” to „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych w sieci publicznej”.

„Media. Leksykon PWN” podaje, że „czasopismo, wydawnictwo ciągłe ukazujące się nie częściej niż dwa razy w tygodniu, odznaczające się różnorodnością treści i autorów w obrębie zeszytów oraz w kolejnych zeszytach”; „prasa, wszelkie publikacje periodyczne ukazujące się nie rzadziej niż raz do roku”

„Podręczny słownik bibliotekarza” wyjaśnia, że „czasopismo, wydawnictwo periodyczne o ograniczonej częściowo aktualności i uniwersalności (różnorodność zaśwartości i współautorów), ukazujące się w określonych odstępach czasu (nie częściej niż raz w tygodniu, w przeciwieństwie do gazety)”; „prasa, ogół wydawnictw periodycznych w postaci pism codziennych (gazet) i czasopism (tygodników, dwutygodników, miesięczników, kwartalników, roczników), wychodzących w danym kraju i danym czasie, rozpowszechnianych publicznie i odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość (zwłaszcza aktualne procesy społeczne, polityczne, gospodarcze i kulturalne)”.

Przegląd wskazanej terminologii uzupełniają definicje sformułowane przez ks. Stanisława Pamułę (ur. 1940) [15], W. Pisarka[16], Wiesława Sonczyka [17]:

 „prasa stanowi ogół druków periodycznych wydawanych i rozpowszechnianych pod określonym tytułem, z bieżącą numeracją, odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość gospodarczą, społeczną, polityczną, kulturalną, religijną i in.” (Ks. S. Pamuła),

przez prasę należy rozumieć „periodyki realizujące bez istotnych ograniczeń kryterium aktualności i uniwersalności treści, w praktyce nie określające adresu odbiorcy, realizujące cele informacji ogólnej – o wydarzeniach aktualnych, interesujących możliwie najszerszy ogół publiczności” (W. Pisarek)

prasa to „ogół zespołowo redagowanych druków periodycznych wydawanych nie rzadziej niż raz na kwartał pod wspólnym tytułem i z numeracją bieżącą w celu kształtowania postaw społecznych, za pomocą informowania o faktach i komentowania ich, a charakteryzujących się znaczną aktualnością treści, wszechstronnością tematyki, publiczną dostępnością oraz anonimowością i różnorodnością odbiorców” (W. Pisarek).

W. Sonczyk, badacz polskiego systemu medialnego stwierdza krótko, iż prasa to „ogół dzienników i czasopism ukazujących się na terenie kraju”

Podsumowując, wszystkie przytoczone definicje wyrażeń „prasa” i „czasopismo” posiadają wspólne cechy, przy czym pierwsze spełnia rolę nadrzędną wobec drugiego zawężającego się do pism emitowanych z częstotliwością mniejszą niż kilka razy w tygodniu. Termin „prasa” jest więc uogólnieniem, na które składa się ogół gazet i czasopism rozpowszechnianych publicznie, przy czym pierwsze (gazety) są drukami bardziej ulotnymi, rzadziej gromadzonymi, natomiast drugie (czasopisma) często bywają przechowywane i kompletowane w postaci oprawionych roczników. Wszystkie ukazują się cyklicznie, drukiem, są wynikiem pracy dziennikarzy i niedziennikarzy oraz redaktorów. Posiadają różną częstotliwość, zasięg terytorialny, zawartość, adresata.

---

[1] Encyklopedia wiedzy o prasie, J. Maślanka (red.), Wrocław 1976, s. 6-12.

[2] Encyklopedia wiedzy o książce [EWoK], Wrocław 1971, szp. 452-459.

[3] Tamże, szp. 452.

[4] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 60.

[5] H. Markiewicz, Chmielowski Piotr, [w:] Literatura polski :przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1984, t. 1, s. 137-138.

[6] Czasopiśmiennictwo, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 60.

[7] Tamże, s. 60.

[8] Prasa, EWoK, szp. 1970.

[9] T. Butkiewicz, Z. Słomkowski, Prasa…, dz. cyt., s. 392-393.

[10] P.D., Prasa, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 168.

[11] B.M., Prasa, [w:] Tamże, s. 169.

[12] Popularna encyklopedia mass mediów…, dz. cyt., s. 86.426.

[13] Media, s. 43.159.

[xiv] Podręczny słownik bibliotekarza, G. Czapnik, Z. Gruszka (oprac.), Warszawa 2011, s. 57.271.

[15] S. Pamuła, Słownik komunikacji społecznej, Częstochowa 1997, s. 195.

[16] Słownik terminologii medialnej, W. Pisarek (red.), Kraków 2006

[17] W. Sonczyk, Media w Polsce, Warszawa 1999, s. 8.

Naczynia gliniane

 

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

Cz. 2: Encyklopedie ogólne.

1. Encyklopedia Samuela Orgelbranda

Samuel Orgelbrand w latach 1859-1868 przy udziale ówczesnego polskiego środowiska naukowego wydał 28-tomową encyklopedię o nowoczesnym charakterze i ogromnym znaczeniu dla kultury narodowej. F.M. Sobieszczański w „Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda” redagował dział geografii, archeologii i bibliografii pisarzy polskich. Był on redaktorem „Kalendarza” wydawanego przez Obserwatorium Astronomiczne w Warszawie, należał do komitetu redakcyjnego „Tygodnika Ilustrowanego”. W latach 1861-1863 pełnił funkcję redaktora „Dziennika Powszechnego” oraz prezesa Komitetu Cenzorskiego. Hasło „prassa” wyjaśnia on następująco: „Od narzędzia najwięcej czynnego przy rozpowszechnieniu dzieł piśmienniczych za pomocą druku, to jest prassy drukarskiej, nazwano przenośnie skutek, wpływ i doniosłość tegoż rozpowszechnienia, ogólny zbiór pism drukiem ogłoszonych, a nadto ruch umysłowy z tych pism pochodzący i wynikający, powszechnem mianem prassy”[1]. Zastosowanie według autora metafory nadaje wyrażeniu wykorzystywanemu do tej pory do określenia maszyny drukarskiej nowego znaczenia, pozwala w dalszej części opisu ogłosić nową definicję: „wyrażenie to służy do oznaczenia tej części literatury, która najwięcej zajmuje umysły, podając powszechnemu uznaniu wiadomości o bieżących wypadkach i czynach w świecie politycznym a także naukowym, o dziełach i przedsięwzięciach osób i instytucyj wpływających na losy narodów i społeczeństwa; a objaśniając ich dążności oraz okoliczności powodujące ich postępowanie, kieruje poniekąd sądem publiczności i wywiera nieograniczony wpływ na opinię powszechną”[2]. Encyklopedia Olgerbranda podała nowy kontekst znaczeniowy wyrażenia powstałego na bazie dotychczasowych znaczeń. Przykład ten uwidacznia semantyczną plastyczność języka polskiego, która w zależności od zmieniającej się sytuacji pozwala na wykorzystanie istniejących już słów do nowych potrzeb. Nowe zjawiska społeczne, w tym wypadku intensywny rozwój czasopiśmiennictwa, spowodował konieczność poszukiwania nowych rozwiązań językowych, nadając od tego momentu słowu „prassa” nowe znaczenie, którego pisownia z biegiem czasu uległa modyfikacji (obecnie: prasa).

Często używanymi od połowy XIX w. w polskim nazewnictwie prasowym synonimami były wyrazy: pisma czasowe, periodyk, literatura czasowa. Jednak najtrwalszą formą okazało się wyrażenie „czasopismo”[3].

2. „Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna Wydawnictwa Gutenberga”

ogłoszona drukiem w I połowie XX stulecia hasło „prasa” wyjaśnia jako „ogół drukiem wyrażanych myśli i poglądów, zwłaszcza tyczących się spraw publicznych”[4]. Krótką definicję hasła uzupełniają dane historyczne odnoszące się do cenzury prasowej w poszczególnych krajach, odsyłacz kieruje do hasła „czasopisma”, które stanowi merytoryczne i historyczne uzupełnienie poprzedniej definicji: „druki periodyczne stale i w regularnych odstępach czasu informują o najważniejszych wydarzeniach na polu polityki, ekonomii, życia religijnego, nauki, literatury, sztuki, sportu, mody itp”[5], co należy uznać za wyjaśnienie skrótowe i ogólne.

3. Aktualizacja encyklopedii Wydawnictwa Gutenberga - 11 tomów. 

Po zakończeniu wydawania reprintu encyklopedii Gutenberga w 1998 roku Wydawnictwo Kurpisz w Poznaniu rozpoczęło druk aktualizacji, której tom 11. w całości odnosi do mediów. Autor hasła „prasa drukowana” Józef Skrzypczak podaje następującą opisową definicję: „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych publicznie (gazet, czasopism); obok radia oraz telewizji stanowi składnik mediów w szerokim znaczeniu; cechy prasy drukowanej to: periodyczność, publiczne rozpowszech-nianie, aktualność i wszechstronność treści, nieograniczona możliwość przeka-zania informacji oraz bezpośrednie przystosowanie do trwałego przechowywania pojedynczych egzemplarzy”[6]. Podobnie brzmiącą definicję można znaleźć w „Popularnej encyklopedii mass mediów” z 1999 roku[7].

4. „Wielką powszechną encyklopedię PWN”(1962-1970) - 13 tomów.

W latach 1962-1968 Wydawnictwo PWN wydało 13-tomową „Wielką powszechną encyklopedię PWN”, która zawierała obszerne, przeglądowe opracowania haseł, odsyłających do licznych haseł szczegółowych i słownikowych. Podana tam definicja terminu „prasa” w opracowaniu Tadeusza Butkiewicza i Zygmunta Słodkowskiego wyjaśnia, iż jest to „ogół druków periodycznych, tj. gazet codziennych i czasopism (zwłaszcza tygodników) głównie tych, które zajmują się wydarzeniami i problemami życia politycznego, społecznego, kulturalnego, gospodarczego”[8]. Autorzy odsyłają również do terminów w nazewnictwie prasoznawczym rzadziej wówczas stosowanych, jak: „gazeta codzienna” i „czasopismo”. Następnie przechodzą do omówienia historycznego począwszy od wynalezienia druku w XV do XX stulecia w krajach europejskich, pomijając Polskę (historię polskiej prasy dołączono do hasła ogólnego „Polska”)[9].

5. „Wielkiej encyklopedii PWN” (2001-2005) - 30 tomów + suplement

Prasoznawca i zarazem historyk specjalizujący się w najnowszej historii prasy polskiej, Rafał Habielski (ur. 1957) jest autorem hasła „prasa” w „Wielkiej encyklopedii PWN” wydawanej co dwa miesiące przez Wydawnictwo PWN w latach 2001-2005. Edycja składa się z trzydziestu tomów, która podają aktualny stan wiedzy z zakresu wszystkich dziedzin wiedzy, w tym również prasoznawstwa. Uważana za największą pod względem liczby haseł polską encyklopedię powszechną wydaną po 1945 r. Wyprzedziła pod tym względem „Wielką Encyklopedię Powszechną PWN” z lat 1962-1970.

Hasło „prasa” składa się z części terminologicznej, w której autor podaje opisową definicję o nowym brzmieniu: „ogół druków o charakterze informacyjnym i regularnej częstotliwości ukazywania się, obejmujący wszystkie rodzaje periodyków, tj. dzienniki, gazety, tygodniki, miesięczniki, kwartalniki, półroczniaki, roczniki”[10]. Wymienione zostają też kryteria wyodrębniające poszczególne gatunki prasy. Mowa o: kryterium częstotliwości ukazywania się, jakości, nakładzie, zasięgu, wydawcy, właścicielu, światopoglądzie, tematyce, adresacie i funkcji społecznej. Część historyczna na tle przemian epokowych przedstawia ogólną syntezę prasy europejskiej i światowej. W powyższej encyklopedii figuruje również krótkie wyjaśnienie hasła „czasopismo” w brzmieniu: „wydawnictwo ciągłe, ukazujące się nie częściej niż dwa razy w tygodniu, odznaczające się różnorodnością treści i autorów w obrębie zeszytu oraz w kolejnych zeszytach”[11].

---

[1] Prassa i prawodawstwo prassowe, [w:] Encyklopedyja powszechna (Polk.-Realne szkoły i nauki.), t. 21, Warszawa, nakład, druk i własność S. Olgerbranda, 1865, reprint Warszawa 1984, s. 515.

[2] Tamże, s. 515.

[3] W. Pisarek, Słownik terminologii medialnej, pod red. W. Pisarka, Warszawa 2006, s. 25-26.

[4] Prasa, [w:] Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna Wydawnictwa „Gutenberga”, t. 14, Kraków, reprint: Warszawa 1995, s. 98.

[5] Czasopisma, [w:] Wielka ilustrowana encyklopedia…, dz. cyt., t. 3, s. 216.

[6] Prasa drukowana, [w:] Aktualizacje encyklopedyczne, Poznań Wydawnictwo Kurpisz, t. 11, s. 199.

[7] Prasa drukowana, [w:], Popularna encyklopedia mass mediów, J. Skrzypczak (red.), Poznań 1999,
s. 426-427.

[8] T. Butkiewicz, Z. Słomkowski, Prasa, [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967, t. 9, s. 392.

[9] Z. Słomkowski, Polska – prasa, [w: Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967] Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967, t. 9, s. 218-224.

[10] R. Habielski, Prasa, [w:] Wielka encyklopedia PWN, J. Wojnowski (red.), Warszawa 2004, t. 22, s. 234-235.

[11] Czasopismo, [w:] Wielka encyklopedia PWN, J. Wojnowski (red.), t. 6, Warszawa 2002, s. 327.

„Motyl”

„A dwaj poeci, patrząc

jak motyl skrzydła rozchyla,

bardzo cichutkim szeptem

szepnęli do motyla:

– Gdyby nie było motyli,

my byśmy cię wymyślili”.

Wanda Chotomska

 

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

    Poniżej zostanie zaprezentuję analizę źródeł słownikowych i encyklopedycznych pod kątem występowania terminów „prasa” i „czasopismo” oraz sposobu ich definiowania w XIX i XX wieku. Wybrane przykłady przedstawią stan wiedzy przy założeniu, iż opracowania te są odbiciem panującej sytuacji historycznej i terminologii danego okresu. Wskazana zostanie też etymologia wyrażeń, różnice i zmiany semantyczne występujące w obrębie języka polskiego na przestrzeni dwóch stuleci. Bazę uzupełniająca tworzyć będą cytaty z zastosowaniem oryginalnej pisowni. Zaznaczyć należy, że jest to skrót większego opracowania.

Do analizy wykorzystałam cztery typy polskich wydawnictw informacyjnych:
(1) słowniki języka polskiego,
(2) ogólnotematyczne encyklopedie XIX i XX wieku,
(3) leksykony i słowniki specjalistyczne z zakresu bibliotekoznawstwa, mediów,
(4) inne źródła, w których autorzy podejmowali kwestię terminologiczną.

Analizę terminologiczną rozpoczną ogólne refleksje, których podstawą są słowniki języka polskiego, łacińskiego i pokrewnych, pozostałe części w kolejności chronologicznej uwzględnią encyklopedie i słowniki popularnonaukowe, publikacje naukowe.

1. Słowniki językoznawcze i literaturoznawcze

Etymologia wyrazu „prasa” wywodzi się z języka łacińskiego -presso, -are, oznaczającego „uciskać”, „przygniatać”, „tłoczyć”, co nawiązuje do „produkcji czegoś”. Termin ten posiada odpowiedniki w różnych językach: w języku angielskim: the Press; francuskim: la presse; niemieckim: die Presse. Przykładowo „Słownik polsko-niemiecki” podaje dwa znaczenia wyrazu Presse: 1. techniczne: Pressmaschine (prasa); Druckerpresse (prasa drukarska); 2. ogół czasopism: Presse, np. Tagespresse (prasa codzienna), Boulvardpresse, Schmutzpresse (-brukowa), Spostpresse (-sportowa), ausländische Presse (-zagraniczna) itd.

Po raz pierwszy termin „prasa” pojawił się w słowniku języka polskiego w połowie XIX wieku. Był to „Słownik języka polskiego” Samuela Bogusława Lindego (1771-1847), będącego leksykografem, językoznawcą i bibliotekarzem. W latach 1807-1814 nakładem Drukarni Pijarskiej w Warszawie wydał on pierwszą edycję składającą się z sześciu tomów i zawierającą 60 tysięcy haseł (2. edycja przypada na lata 1854-1860 sygnowana przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie). Hasła do słownika czerpał Linde z druków XVI-XVIII wieku, ilustrował je licznymi cytatami, podawał odpowiedniki haseł w językach słowiańskich. Słownik ma charakter historyczny, a nie normatywny, ukazuje stan polszczyzny na początku XIX w.

Linde słowo „prasa” tłumaczy jako „tłoczarnia”, podając trzy zastosowania:
(1) „narzędzie   z tablic i szrub złożone, do wygniecienia soku z jagód”,
(2) „prasa drukarska, która składa się z balek, ścian, szruby z drągiem,   panewki, tygla, wózka, korby, fundamentu, ramy, dekla, i ramki do zamykania arkusza na klamkę”,
(3) „prasa, cisk, ucisk, ciżba, tłok”.
Zamieszcza liczne cytowania z literatury oraz odpowiedniki w językach obcych.

W wspomnianym słowniku funkcjonuje również hasło „czasopistwo, czasopismo”, w znaczeniu „chronologia”, „era, od której się rachuje”, „epoka czasopismowa”. Można wnioskować, że na początku XIX w. pojęcie „prasa” funkcjonowało tylko w znaczeniu urządzenia do wywierania nacisku na jakiś materiał, np. owoce, nasiona, blachę, papier, a słowo „czasopismo” odnosiło się do chronologii czasu, a nie do druku periodycznego zwanego obecnie czasopismem. Dopiero w momencie rozpoczęcia poszukiwań określenia dla masowo produkowanych gazet i czasopism wyrażeniu „prasa” dodano kolejne znaczenie.

Wyrażenia będące przedmiotem prowadzonej analizy definiowane są również we współcześnie ukazujących się wydawnictwach informacyjnych z zakresu językoznawstwa i literaturoznawstwa. „Słownik terminów literackich” objaśnia „czasopismo” jako „wydawnictwo ciągłe, ukazujące się w regularnych odstępach czasu, pod tym samym tytułem, datowane i numerowane”. W ujęciu bibliotekarskim do czasopism zaliczano wszystkie periodyki od dziennika do rocznika, natomiast dla potrzeb bibliograficznych i działalności wydawniczej dokonano podziału na prasę codzienną (dzienniki) i periodyki o dłuższej częstotliwości (tygodnik, dwutygodnik, miesięcznik, dwumiesięcznik, kwartalnik).

Według „Słownika języka polskiego” Witolda Doroszewskiego wyrażenia „prasa” i „czasopismo” zmontowano z krótkich wyjaśnień, które kolejno podają, iż prasa to „ogół czasopism, szczególnie wychodzących w danym czasie w danym kraju, a „czasopismo to pismo, publikacja wydawana okresowo, w stałych terminach”.

Doroszewski zaznacza, iż po raz pierwszy hasła zarejestrowano w słowniku Lindego. Skrót // L umieszczony na końcu materiału dokumentacyjnego oznacza, że wyraz hasłowy został zarejestrowany w słowniku Lindego. Porównując powyższe dodatkowe informacje z analogicznymi w „Słowniku wyrazów obcych” pod redakcją Ireny Kamińskiej-Szmaj można dostrzec podobieństwo: definicje prasy są generalizowane, zaś dotyczące periodyku – konkretyzowane.

Pięćdziesięciotomowy „Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny” pod redakcją Haliny Zgółkowej publikowany w latach 1994-2005 zawiera współczesny zasób leksykalny występujący w języku polskim i jego charakter jest „służebny, podręczny, przydatny i kształcący” – co zaznaczono we wprowadzeniu. Definicyjne określenia wyrazów sankcjonują dotychczasowe ustalenia, co dodatkowo stwarza możliwość porównywalności znaczeń. We wspomnianym słowniku wyraz „prasa” oznacza „ogół wydawnictw (czasopisma, dzienniki itp.) drukowanych periodycznie, w określonym czasie, na danym terenie, rozpowszechnianych publicznie, opisujących i komentujących rzeczywistość”, zaś „czasopismo” – „pismo redagowane kolegialnie, najczęściej przez zespół dziennikarzy, wydawane okresowo, w pewnych stałych terminach (np. co tydzień, co dwa tygodnie, co miesiąc, co kwartał, co pół roku).

 Bibliografia:

Lewinówna Z., Linde Samuel Bogumił, [w:] Literatura Polska, t. 1, s. 569.

Linde S.B., Słownik języka polskiego, t.1.4, Lwów 1848, reprint Warszawa 1995

Piprek J., Ippoldt J., Kachla T. [i in.], Wielki słownik polski-niemiecki. P-Ż, G. Koziełek (red.), Warszawa 1977, t. 2, s. 208(Presse)

Schwarz C.M., Seaton M.A., Fisiak J.,   Praktyczny słownik angielsko-polski, polsko-angielski, Warszawa 2002, s. 431(Press), s. 781(prasa)

Sierotwiński S., Słownik terminów literackich, Wrocław 1970, s. 63(Czasopismo)

Słownik francusko-polski, polsko-francuski plus gramatyka, Słobodska M. (oprac.), E. Piotrkiewicz-Karmowska, G. Kamińska (red.), Warszawa 2002, s. 397(la presse), s. 739(prasa)

Słownik języka polskiego, W. Doroszewski (red.), Warszawa 1964, t. 1, s. 1109(Czasopismo);t. 6, s. 1418(Prasa)

Słownik łacińsko-polski, K. Kumaniecki (oprac.), Warszawa 1973, s. 392

Słownik wyrazów obcych, I. Kamińska-Szmaj (red.), Wrocław 2005, s. 632(prasa); s. 599(czasopismo)

Zgółkowa H., Praktyczny słownik, Poznań, t. 1, s. IX; t. 7, s. 402; t. 32, s. 258.

„Zwiastun Ewangelicki” na początku trzeciego tysiąclecia

     Obserwacja polskiego rynku prasy ewangelickiej lat dziewięćdziesiątych XX w. pozwala zauważyć szereg nowych zjawisk. W 1989 r. powstało „Słowo i Myśl” - pierwsze niekościelne czasopismo o charakterze ewangelickim, społeczno-kulturalnym redagowane przez PTE. Początkowo „Słowo i Myśl” ukazywało się jako samodzielny dodatek do „Tygodnika Polskiego” wydawanego przez Unię Chrześcijańsko-Społeczną (UChS). Pierwszym redaktorem była Zofia Wojciechowska. Informacje Początkowo ukazywało się z częstotliwością miesięcznika, później dwumiesięcznika, od 2012 r. to kwartalnik. Podejmuje tematykę wyznaniową, ewangelicką. Finansowane jest całkowicie przez PTEw. W ciągu dwudziestoletniego okresu ukazywania się pismo funkcjonowało w czterech różnych układach redakcyjnych (Łódź, Kraków, Poznań, Koszalin), co każdorazowo wpływało na jego formę zewnętrzną i zawartość treściową.

     Kolejnym periodykiem niekościelnym o charakterze popularnym ukazującym się w latach 1997-2004 była „Myśl Protestancka”. W skład redakcji wchodzili działacze kilku wyznań protestanckich. Był to kwartalnik społeczno-kulturalny wydawany przez Fundację Kultury Chrześcijańskiej w Katowicach. Trudności finansowe przyczyniły się do zawieszenia działalności redakcji.

     W 2003 r. Wydawnictwo „Augustana” w Bielsku-Białej obok „Zwiastuna Ewangelickiego” rozpoczęło edycję nowego czasopisma „Przegląd Ewangelicki” o kwartalnej częstotliwości, popularnym charakterze i nakładzie 1000 egz. Ze słowa wstępnego zamieszczonego w numerze drugim wynika, że pismo adresowano do młodych czytelników, a celem zróżnicowanej tematyki jest inspirowanie do przemyśleń i dyskusji. Okazało się jednak, że pismo nie zyskało popularności, a poszczególne numery ukazywały się z dużym opóźnieniem (ostatni numer sygnowano datą „jesień-zima 2009”).           

     Wolny rynek stworzył warunki dla instytucji i agend kościelnych do wydawania własnych czasopism. Świadczy o tym prasa wydawana z dużym profesjonalizmem przez Ewange;ocloe Duszpasterstwo Wojskowe („Wiara i Mundur”), Centrum Misji i Ewangelizacji („Warto”), diecezje („Gdański Rocznik Ewangelicki’, „Rocznik Diecezjalny” - Wrocław), parafie („Luteranin” – Wisła, „Z życia i wiary” – Jaworze, „Wieści Wyższobramskie – Cieszyn, i in.). Prasa lokalna zyskuje zainteresowanie jedynie wybranych grup społecznych lub zawodowych i nie jest w stanie zaspokoić zapotrzebowania na pismo o charakterze ogólnokościelnym, którego naczelnym celem jest integrowanie wszystkich wyznawców Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP.

     Spoglądając na ewangelickie pisma wyznaniowe należy stwierdzić, że niezależnie od instytucji sprawczej łączą one Kościół ze społeczeństwem, w którym trójwymiarowość czasu działa jako siła integrująca, pozwalająca ocenić rzeczywistość, sformułować cele i zadania realizowane następnie przez kierunek programowy poszczególnych czasopism.

Transformacja „Zwiastuna”

     Do 1989 r. Polska należała do krajów bloku socjalistycznego, w którym zgodnie z obowiązującym prawem partia komunistyczna – PZPR, przewodziła życiu politycznemu państwa, usiłowała sprawować kontrolę nad działalnością Kościołów, wprowadzała też różnego rodzaju represje i ograniczenia. Wraz z podpisaniem umów „Okrągłego Stołu” sytuacja Kościołów radykalnie się zmieniła. Przełomem było uchwalenie ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Równocześnie Sejm uchwalił ustawę o stosunku Państwa do Kościoła rzymskokatolickiego (podobne uchwały pomiędzy pozostałymi Kościołami zostały oddalone). Sytuacja ta zapoczątkowała szereg dyskusji nad miejscem Kościołów w Rzeczpospolitej i ich relacji z Państwem. Kościoły mniejszościowe wspomnianą sytuację przyjęły jako przejaw braku równości, gdzie szczególnie uprzywilejowane miejsce przypadło Kościołowi rzymskokatolickiemu, który w debatach odrzucał zasadę rozdziału Państwa od Kościoła oraz preferował zasadę współpracy z Państwem polegającą na uznaniu dominującej roli tegoż Kościoła. Budziło to zrozumiały niepokój Kościołów mniejszościowych (Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP jest trzecim z kolei Kościołem, z którym Rząd ratyfikował stosunek prawny, po rzymskokatolickim (1989), Prawosławnym (1991). Dopiero w 1994 r. Rząd RP uregulował stosunek prawny z tym Kościołem stosowną ustawą. W międzyczasie prowadzono prace nad konkordatem między Stolicą Apostolską a Rządem RP. Do jego podpisania doszło 28 lipca 1993 r., jednak ustawa o wyrażeniu zgody na ratyfikację konkordatu została uchwalona przez Sejm dopiero 8 stycznia 1998 r., w lutym prezydent Aleksander Kwaśniewski podpisał dokument ratyfikacyjny, miesiąc później, tj. 25 kwietnia 1998 r. Konkordat wszedł w życie.

     Wobec zmian ustrojowych i ratyfikowania wymienionych wyżej aktów prawnych konieczna stała się również nowelizacja Konstytucji RP uważana za najważniejszy akt prawny.

     Wymienione wyżej państwowe akty prawne uchyliły przedwojenny Dekret Prezydenta, uregulowały działalność Kościołów po 1989 r. oraz zapewniły im autonomię, której brakowało w ustroju socjalistycznym. Dały też nieskrępowany rozwój kościelnym mass mediom.

     Duchowny luterański, ks. dr Henryk Czembor wypowiadając się na łamach „Zwiastuna” o sytuacji między Kościołem a Państwem słusznie zauważał, że „nie możemy się i nie powinniśmy zadawalać się łaskawym tolerowaniem innych przez panujący Kościół, ale winniśmy dążyć do równouprawnienia wszystkich wyznań i religii w naszym państwie”. Autor wypowiada się autorytatywnie w imieniu Kościoła Ewangelickiego za rozdziałem spraw kościelnych od państwowych, ponieważ każdy z nich realizuje odmienne zadania i cele. Jednak obie strony powinny odczuwać potrzebę wzajemnej współpracy, uwzględniającej na równych prawach wszystkie wyznania i wszystkich obywateli tak, aby każdy mógł wyrażać własną opinię.

     Ewangelickie pismo religijne „Zwiastun” można uznać za obserwatora toczących się rozmów między Państwem a Kościołami, w tym również KE-A. Dwutygodnik ten na bieżąco informował nie tylko o wydarzeniach wewnątrzkościelnych, ale również relacjonował przebiegu prac legislacyjnych prowadzonych przez Państwo, zapoznawał ze stanowiskiem KEA w toczących się postępowaniach. Bardzo przydatne w kształtowaniu opinii czytelniczej było publikowanie na łamach pisma wypowiedzi przedstawicieli różnych gremiów kościelnych.

     Przedmiotem szczególnej uwagi ewangelickich mediów była wspomniana już Ustawa o stosunku Państwa do KE-A. Szczegółowego omówienia projektu tej ustawy dokonał ks. H. Czembor, który w obszernym artykule nawiązał do ogłoszonej w 1989 r. Ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, następnie skonfrontował ją z Dekretem Prezydenta z dnia 25 listopada 1936 r., według którego Państwo mogło ingerować w wewnętrzne sprawy Kościoła, ale też było zobowiązane do popierania jego działalności. Podkreślił konieczność opracowania ustawy opartej na podobnych zasadach, jak dla Kościoła rzymskokatolickiego i Prawosławnego. Podkreśli również, iż KE-A oczekuje równego traktowania wszystkich Kościołów.

     W numerze 6. „Zwiastuna” sygnowanym datą 28.03.1993 opublikowano treść uchwały Synodu Kościoła przekazanej do Sejmu RP w sprawie rozpatrywanego projektu ustawy o stosunku Państwa do KE-A, w której Synod wyrażał zadowolenie z wszczętych procedur legislacyjnych oraz nadzieję na równe traktowanie wszystkich wyznań i gwarancję niezależności i samodzielności KE-A. Celem zamieszczanych tekstów było zapewnienie czytelników o zaangażowaniu Kościoła w sprawy regulacji prawnej, jak również dostarczenie rzetelnej informacji.

     Na posiedzeniach Komisji Sejmowej przygotowującej poprawki do projektu wspomnianej ustawy obecni byli dziennikarze, którzy w codziennej prasie relacjonowali przebieg obrad. Komentarz do artykułów z „Rzeczypospolitej”, „Życia Warszawy” i „Trybuny” został opublikowany na łamach „Zwiastuna”. Autor wskazywał rzetelność podanych informacji w dwóch pierwszych dziennikach i nieścisłości w ostatnim, uzupełniając o własną opinię.

 Bibliografia:

Below J., Do Czytelników, „Przegląd Ewangelicki” 2003, nr 2, s. 1

Czembor H., Konkordat, „Zwiastun” 1993, nr 17, s. 10–11

Czembor H., Kto silniejszy ten lepszy, „Zwiastun” 1994, nr 2, s. 10–11

Czembor H., O projekcie ustawy sejmowej o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, „Zwiastun” 1993, nr 1, s. 25-26

Czembor H., Państwo a Kościół, „Zwiastun” 1993, nr 6, s. 17

Czembor H., Prasa kłamie?, „Zwiastun” 1994, nr 1, s. 17-18

Czembor H., Rozdział Kościoła od Państwa, „Zwiastun” 1991, nr 10/11, s. 164–165

H.Cz., Sejm się zdążył…, „Zwiastun” 1993, nr 14, s. 11–12

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., Dz. U. 1998, nr 51, poz. 318

Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997, Dz. U. 1997 nr 78, poz. 483

 [Prezydent Lech Wałęsa podpisał ustawę o stosunku Państwa do KEA], „Zwiastun” 1994, nr 15, s. 25

Realizacja ustawy, „Zwiastun” 1994, nr 20, s. 25

Religia w szkole - orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, „Zwiastun” 1993, nr 10, s. 11–12

Religia w szkole, „Zwiastun” 1993, nr 14, s. 8–10

Uchwała Synodu dotycząca rozpatrzenia w Sejmie projektu ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, „Zwiastun” 1993, nr 6, s. 13

Ustawa z dnia 15 maja 1989 o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, Dz. U. 1989 nr 29, poz. 155.

Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w PRL, Dz. U. 1989 nr 29, poz. 154.

Ustawa z dnia 8 stycznia 1998 r. o ratyfikacji Konkordatu między Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polska, Dz. U. 1998 nr 12, poz. 42;