Czasopisma religijne i wyznaniowe - próba zdefiniowania

   Poszukując modelu prasy o charakterze religijnym należy ogół periodyków podzielić na dwie partycje, tj. mniejsze podgrupy, obejmujące gazety i czasopisma. Pierwsza podgrupa (gazety) szybko traci aktualność i jedynie biblioteki oraz archiwa je gromadzą, natomiast druga (czasopisma) cieszy się znacznie większym uznaniem czytelników. Wśród wydawnictw ciągłych o charakterze religijnym w Polsce nie zaznaczono obecności gazet, występują natomiast licznie czasopisma, dlatego refleksja wokół tematu zawartego w bieżącym tytule koncentrować będzie się wokół tego piśmiennictwa. Na wstępie należy podkreślić, że określenia „czasopismo wyznaniowe”, „czasopismo konfesyjne” to terminy równoznaczne używane w tekście zamiennie.

Definicja zawarta w „Prawie prasowym”, podaje, iż czasopisma są drukami periodycznymi o określonej częstotliwości[1], co pomija istotne wyznaczniki, jak: treść, forma zewnętrzna, odbiorca, itd. i jest znacznym uogólnieniem.

Irena Tetelowska uważała, że o charakterze czasopisma decyduje tytuł, tekst i ilustracja, w szczególności zaś proporcje występujące między tymi elementami. Podała również definicję gazety, która „pojmowana jako wytwór pracy dziennikarsko-redakcyjnej, jest całością sumatywną, złożoną z elementów (wypowiedzi prasowych), między którymi zachodzi jedność faktyczna i jedność działania na gruncie jedności materialnego podłoża. Elementy te to dzieła tekstowe (zbliżone w swej treści i formie do dzieł sztuki literackiej, popularnonaukowych lub naukowych) oraz dzieła fotograficzne i rysunkowe. Jako całość ujęta w formie przedmiotu materialnego (zadrukowane arkusze papieru) jest dziełem pracy dziennikarsko-redakcyjno-drukarskiej.” [2] Biorąc pod uwagę wyznaczniki wymienione przez wspomnianą badaczkę (tytuł, tekst, ilustracja) o czasopiśmie religijnym można mówić wówczas, gdy otrzyma ono zabarwienie religijne, biblijne, teologiczne, a rodzaj zastosowanego słownictwa wskaże przynależność konfesyjną pisma.

Dziennikarka współpracująca z „Gazetą Wyborczą”, „Tygodnikiem Powszechnym”, i „Gościem Niedzielnym”, Marta Wielek wyróżniła nadawcę jako główne kryterium uznania czasopisma za wyznaniowe. Do prasy wyznaniowej zaliczyła takie czasopisma, które wydawane są z inicjatywy lub za aprobatą danego Kościoła, przez organizacje działające w łączności z nim[3].

W rzymskokatolickiej refleksji sformułowanej przez ks. Adama Lepę, czasopisma wyznaniowe definiowane są jako „drukowane publikacje periodyczne, które są wydawane za zgodą władz kościelnych i publicznie rozpowszechniane w celu wszechstronnego ukazywania rzeczywistości, a zwłaszcza aktualnych problemów i zdarzeń z życia Kościoła i jego doktryny”, co wskazuje konieczność otrzymania od władz kościelnych aprobaty na publikację, tzw. imprimatur (łac. „niech będzie odbite”). [4]

Do 1990 r. omawiana grupa czasopism rzadko stanowiła przedmiot badań prasoznawczych, na co wskazuje niewielka liczba publikacji uwzględniająca to zagadnienie. Bibliografie, katalogi prasowe i medioznawcze[5], podobnie jak czasopisma naukowe wymieniają lub podają tylko niektóre tytuły jako przykłady.

Medioznawca, Wiesław Sonczyk podaje, że na polskim rynku prasowym pod koniec lat 90. XX w. funkcjonowało ok. 5500 periodyków spełniających ogólne warunki czasopism. Uważa, że kryteria podziału czasopism nie mogą opierać się tylko na definicji podanej w ustawie o prawie prasowym, ponieważ uwzględnia ona tylko jeden wyznacznik formalny – częstotliwość – „nie częściej niż raz w tygodniu, a nie rzadziej niż raz w roku”[6], a pomija inne, jak np. treść i funkcje. Zaproponowane przez niego kryteria podziału mają w klasyfikacji charakter narzędzia pomocniczego i opierają się na takich wyznacznikach, jak:

(1) aktualność i uniwersalność treści (czasopisma ogólne, nie określają adresu odbiorcy, podają informacje o aktualnych wydarzeniach interesujących ogół społeczeństwa i specjalne);

(2) częstotliwość (tygodniki, dwutygodniki, miesięczniki, dwumiesięczniki, kwartalniki, półroczniaki, roczniki);

(3) zasięg terytorialny (ogólnokrajowe, regionalne, lokalne, sublokalne);

(4) zawartość czyli treść pisma (prasa opinii, magazyny, periodyki instruktażowo-szkoleniowe);

(5) szata graficzna (np. czasopisma ilustrowane);

(6) odbiorca (liczba kategorii czytelników jest nieograniczona)[7].

Różnorodność środków przekazu wykorzystywanych przez Kościoły, kategorie odbiorców i ich potrzeby, stwarzają konieczność uszczegółowienia podziału czasopism według takich kryteriów, które wskażą ich miejsce na osi czasopism religijnych.

W „Słowniku komunikacji społecznej Kościoła” ks. Stanisław Pamuła wymienia instytucje sprawcze zajmujące się wydawaniem czasopism religijnych; należą do nich: Kościoły, związki religijne, organizacje i instytucje związane z danym Kościołem, osoby świeckie deklarujące przynależność do określonego wyznania. W ostatnim przypadku zawartość wydawanego periodyku może mieć charakter religijny lub uwzględnia świeckie zagadnienia naświetlane z punktu widzenia religijnego. Czasopisma religijne adresowane są z reguły do wyznawców lub członków konkretnej społeczności, co nie wyklucza istnienia szerszego kręgu zainteresowanych.

Katoliccy medioznawcy prowadzący badania prasy religijnej, ogół czasopism tej proweniencji dzielą na cztery kategorie:

(1) kościelna, wydawana przez władzę kościelną, to oficjalne organa danej instytucji kościelnej;

(2) wyznaniowa, np. katolicka, ewangelicka, prawosławna i in.;

(3) katolicka, która podaje zasady wiary i obyczaje zgodne z nauką Kościoła rzymskokatolickiego i podporządkowana jest wytycznym tegoż Kościoła;

(4) katolików, to czasopisma prowadzone przez świeckich katolików, których tematyka nie jest autoryzowana przez Kościół katolicki[8].

Podana przez ks. Stanisława Pamułę klasyfikacja wykazuje podobieństwo do podanej w „Encyklopedii wiedzy o prasie”, która wyróżnia trzy hasła dotyczące omawianego kontekstu: „prasa kościelna”, „prasa religijna” i „prasa wyznaniowa”. W refleksji autora haseł, Czesława Lechickiego prasa kościelna to „prasa pozostająca w gestii kościołów  i związków religijnych, przez nie wydawana i służąca ich celom ideowym, w zasadzie religijnym oraz informacyjnym”. Podaje również tłumaczenie wymienionych wyrażeń na język angielski, francuski i niemiecki, kolejno: „a church papers”, „feuilles cléricales”, Kirchenblätter”[9]. Hasło „prasa religijna” dotyczy czasopism o tematyce religijnej lub świeckiej wyjaśnianej z pozycji wyznawców danej religii, np. ewangelickiej. Prasa wyznaniowa w cytowanej encyklopedii definiowana jest jako „prasa i czasopiśmiennictwo pewnego ściśle wyodrębnionego wyznania w podwójnym sensie: religijnym i światopoglądowym”[10].

„Słownik terminologii medialnej” edycja z 2006 r. podaje szerszą definicję prasy wyznaniowej: „(…) to ogół czasopism zarówno treści ogólnej, jak i specjalnej konkretnego wyznania religijnego”. Według autora hasła, Sylwestra Dzikiego w przypadku prasy wyznaniowej ważnym czynnikiem jest jej zależność od konkretnego wyznania, co dowodzi konfesyjności, natomiast sama częstotliwość ukazywania się ma raczej znaczenie drugorzędne. Podaje, iż w mowie potocznej wobec tych periodyków można użyć określenia prasa ewangelicka, prasa prawosławna, prasa baptystyczna, itd. W dalszej części hasła Sylwester Dziki do prasy wyznaniowej zalicza także „różnorodne czasopisma, których redagowaniem i wydawaniem zajmują się głównie (ale nie wyłącznie) ludzie świeccy związani z danym wyznaniem, którzy omawiają aktualne wydarzenia z punktu widzenia doktryny danego wyznania” (potocznie to np. prasa ewangelików) i zamiennie można używać wyrażeń: „prasa religijna” lub „kościelna”.[11]

W informacjach uzupełniających podanych w „Encyklopedii wiedzy o prasie” w haśle „prasa religijna” jako przykład czasopisma poświęconego sprawom religijnym i przeznaczonego dla wyznawców danej religii wymieniono m.in. dwutygodnik „Zwiastun”, wydawany przez Kościół Ewangelicko-Augsburski jako spełniający zawarte tam warunki[12]. 

Prasa ewangelicka wpisuje się więc w definicję ogólną prasy i spełnia jej zasadnicze funkcje, a reprezentowanie konkretnego wyznania plasuje ją w grupie periodyków kościelnych, które wskazują konkretny Kościół, równocześnie ze względu na zamieszczane treści konfesyjne uznane jest za czasopismo wyznaniowe.

---

[1] Prawo prasowe z dnia 21 listopada 1938, Dz. U. 1938, Nr 89, poz. 607, art. 3, pkt 3.

[2] Podaję za: I. Tetelowska, Szkice prasoznawcze, Kraków 1972, s. 124-126.

[3] Media wyznaniowe w Polsce 1989-2004, E. Kossewska, J. Adamowski (red.), Warszawa 2004, s. 25.

[4] A. Lepa, Katalog prasy Katolickiej w Polsce, stan na 31 stycznia 1994, Łódź 1994, s. 3-6.

[5] BZCz, Warszawa 1947-2011; Katalog mediów polskich, S. Dziki (oprac.), Kraków 1998; R. Nir, Bibliografia wyznaniowych czasopism wewnętrznych w Polsce, Warszawa 1971; J. Szturc, Polskie czasopisma protestanckie w latach 1945-1988. Bibliografia, SiDE 1994, nr 2(34), s. 160-167; D. Wielgat, Bibliografia katolickich czasopism religijnych w Polsce 1945-1989, Lublin 1996.

[6] Prawo prasowe z dnia 26 stycznia 1984. Dz. U. 1984, nr 5, poz. 24 ze zmianami.

[7] W. Sonczyk, Media w Polsce. Zarys problematyki. Warszawa 1999, s. 84-100.

[8] S. Pamuła, Słownik komunikacji społecznej, Częstochowa 1997, s. 198-199; Zob. też: Słownik wiedzy o mediach, E. Chudzińki (red.), Warszawa 2007.

[9] Cz.L., Prasa kościelna, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie, J. Maślanka (red.), Wroclaw 1976, s. 174.

[10] Cz.L., Prasa wyznaniowa, [w:] Tamże, s. 191.

[11] S.D., Prasa wyznaniowa, [w:] Słownik terminologii medialnej, W. Pisarek (red.), Kraków 2006, s. 156.

[12] Cz.L., Prasa religijna, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 182.

Nadmorskie klimaty

Nad szum

wielkich wód,

nad potężne

fale morskie,

Mocniejszy jest

Pan na wysokości!

O Jezu, zostań z nami, 

nad Twymi niech sługami Twój święty czuwa wzrok.

 

Złotego słońca dzienny bieg już doszedł celu swego.

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

 Słowniki naukowe i popularnonaukowe. Cz. 3  

 W latach 70. XX w. ukazały się pierwsze encyklopedie specjalistyczne dotyczące książki i prasy, jak: „Encyklopedia wiedzy o książce” (EWoK) i „Encyklopedia wiedzy o prasie"[1], które ze względu na reprezentowane dziedziny i przeznaczenie czytelnicze obligatoryjnie obejmują terminy będące przedmiotem refleksji. EWoK została wydana w 1971 r. przez Ossolineum we Wrocławiu w nakładzie 30000 egzemplarzy. W 6000 haseł rzeczowych, biograficznych, geograficznych, topograficznych i odsyłaczowych podano całokształt wiedzy z zakresu księgoznawstwa światowego z uwzględnieniem spraw polskich oraz dziedzin pokrewnych, w tym również zagadnienia wydawnicze i czasopiśmiennictwo.

„Encyklopedia wiedzy o prasie” wydana w 1976 r. przez Ossolineum we Wrocławiu w nakładzie 16000 egzemplarzy, zawiera 2000 haseł definicyjnych i problemowych, pełni rolę słownika terminologicznego i encyklopedii przedstawiającej proces komunikowania za pomocą prasy drukowanej oraz rejestruje stan wiedzy prasoznawczej.

Podobnie, jak w encyklopediach ogólnych, tak w wymienionych, hasła potraktowano odrębnie, przy czym EWoK stosuje odsyłacz do „czasopiśmiennictwa”[2], które obok lakonicznej definicji: „ogół zagadnień dotyczących prasy i jej dziejów”[3] podaje zarys historii prasy od starożytności do początku XX wieku w Europie i od XVI w. do lat 50. XX stulecia w Polsce. Dla porównania Encyklopedia wiedzy o prasie wyjaśnia termin „czasopiśmiennictwo”, jako „czasopismo głównie o charakterze naukowym”[4], co jest zgodne z programem pozytywistycznym reprezentowanym przez bibliografa, krytyka i historyka literatury, profesora Uniwersytetu we Lwowie – Piotra Chmielowskiego[5] i oznaczało synonim „prasy”[6]. Ta sama encyklopedia podaje bibliograficzno-statystyczne ujęcie terminu „czasopismo” jako „każdy periodyk ogólnoinformacyjny ukazujący się nie częściej niż raz w tygodniu”[7].

Według EWoK „prasa” to „ogół druków periodycznych w postaci pism codziennych (gazet) i czasopism (tygodników, dwutygodników, miesięczników, kwartalników, półroczników, roczników) wychodzących w danym kraju i danym czasie oraz – w szerszym rozumieniu – w zespole krajów (prasa zachodnioeuropejska, prasa światowa) z wyłączeniem druków jednorazowych”[8].

Paweł Dubiel, dziennikarz i wieloletni redaktor naczelny „Zeszytów Prasoznawczych”, jest autorem hasła „prasa” w „Encyklopedii wiedzy o prasie”. Autor występujący pod inicjałami „P.D.”, opracowując hasło, jak wynika z bibliografii załącznikowej, wykorzystał m.in. „Wielką encyklopedię powszechną PWN”[9], dlatego podana definicja ma podobne brzmienie: „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych publicznie (tj. gazet i czasopism), odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość, zwłaszcza aktualne procesy i zdarzenia polityczne, społeczne, gospodarcze, naukowe, kulturalne i in.”[10]. W dalszej części wymienia cechy prasy charakterystyczne dla środków komunikowania masowego, których wyjaśnieniem zajmuje się odrębne hasło. P. Dubiel wyjaśnia, że do momentu powstania radiofonii i telewizji w XX w. pojęcie „prasa” stanowiło jednolity środek masowego informowania.

Normatywne ujęcie hasła „prasa” podane w drugiej części opracował Bogdan Michalski (inicjały B.M.), współtwórca prawa prasowego w stanie wojennym. W refleksji autora „prasa to drukowane pisma periodyczne wychodzące w określonych, nie dłuższych niż rok, interwałach czasowych, wydawane w nieograniczonym czasowo zamiarze wydawniczym, nietworzące zamkniętej całości, publikowane w celu informowania lub oddziaływania na odbiorców, dostępne dla z góry nieograniczonej liczby osób, ukazujące się pod tym samym tytułem z bieżącą numeracją i datą, oznaczonym miejscem wydania, redaktorem (-ami) i ceną, stanowiące z reguły dzieło zbiorowe”[11]. Podane w „Encyklopedii wiedzy o prasie” dwa wyjaśnienia: ogólne i normatywne, posiadają konotację typową dla okresu socrealizmu widoczną w sposobie formułowania ówczesnej terminologii, w której za podstawę przyjęto sumę przepisów regulujących działalność wydawniczą.

Wśród branżowych wydawnictw informacyjnych na uwagę zasługuje „Popularna encyklopedia mass mediów”[12], „Media. Leksykon PWN”[13] oraz „Podręczny słownik bibliotekarza”[14], które ze względu na reprezentowaną dziedzinę wiedzy zawierają omawiane hasła (definicje podano w stosownych przypisach), co ciekawe najnowsza publikacja z 2011 r. nawiązuje do Encyklopedii wiedzy o prasie z 1976 roku.

Popularna encyklopedia mass mediów  definiuje „czasopismo” jako „typ prasy nie posiadający cech gazety, tzn. jej aktualności i uniwersalności treści”; zaś „prasa drukowana” to „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych w sieci publicznej”.

„Media. Leksykon PWN” podaje, że „czasopismo, wydawnictwo ciągłe ukazujące się nie częściej niż dwa razy w tygodniu, odznaczające się różnorodnością treści i autorów w obrębie zeszytów oraz w kolejnych zeszytach”; „prasa, wszelkie publikacje periodyczne ukazujące się nie rzadziej niż raz do roku”

„Podręczny słownik bibliotekarza” wyjaśnia, że „czasopismo, wydawnictwo periodyczne o ograniczonej częściowo aktualności i uniwersalności (różnorodność zaśwartości i współautorów), ukazujące się w określonych odstępach czasu (nie częściej niż raz w tygodniu, w przeciwieństwie do gazety)”; „prasa, ogół wydawnictw periodycznych w postaci pism codziennych (gazet) i czasopism (tygodników, dwutygodników, miesięczników, kwartalników, roczników), wychodzących w danym kraju i danym czasie, rozpowszechnianych publicznie i odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość (zwłaszcza aktualne procesy społeczne, polityczne, gospodarcze i kulturalne)”.

Przegląd wskazanej terminologii uzupełniają definicje sformułowane przez ks. Stanisława Pamułę (ur. 1940) [15], W. Pisarka[16], Wiesława Sonczyka [17]:

 „prasa stanowi ogół druków periodycznych wydawanych i rozpowszechnianych pod określonym tytułem, z bieżącą numeracją, odzwierciedlających wszechstronnie rzeczywistość gospodarczą, społeczną, polityczną, kulturalną, religijną i in.” (Ks. S. Pamuła),

przez prasę należy rozumieć „periodyki realizujące bez istotnych ograniczeń kryterium aktualności i uniwersalności treści, w praktyce nie określające adresu odbiorcy, realizujące cele informacji ogólnej – o wydarzeniach aktualnych, interesujących możliwie najszerszy ogół publiczności” (W. Pisarek)

prasa to „ogół zespołowo redagowanych druków periodycznych wydawanych nie rzadziej niż raz na kwartał pod wspólnym tytułem i z numeracją bieżącą w celu kształtowania postaw społecznych, za pomocą informowania o faktach i komentowania ich, a charakteryzujących się znaczną aktualnością treści, wszechstronnością tematyki, publiczną dostępnością oraz anonimowością i różnorodnością odbiorców” (W. Pisarek).

W. Sonczyk, badacz polskiego systemu medialnego stwierdza krótko, iż prasa to „ogół dzienników i czasopism ukazujących się na terenie kraju”

Podsumowując, wszystkie przytoczone definicje wyrażeń „prasa” i „czasopismo” posiadają wspólne cechy, przy czym pierwsze spełnia rolę nadrzędną wobec drugiego zawężającego się do pism emitowanych z częstotliwością mniejszą niż kilka razy w tygodniu. Termin „prasa” jest więc uogólnieniem, na które składa się ogół gazet i czasopism rozpowszechnianych publicznie, przy czym pierwsze (gazety) są drukami bardziej ulotnymi, rzadziej gromadzonymi, natomiast drugie (czasopisma) często bywają przechowywane i kompletowane w postaci oprawionych roczników. Wszystkie ukazują się cyklicznie, drukiem, są wynikiem pracy dziennikarzy i niedziennikarzy oraz redaktorów. Posiadają różną częstotliwość, zasięg terytorialny, zawartość, adresata.

---

[1] Encyklopedia wiedzy o prasie, J. Maślanka (red.), Wrocław 1976, s. 6-12.

[2] Encyklopedia wiedzy o książce [EWoK], Wrocław 1971, szp. 452-459.

[3] Tamże, szp. 452.

[4] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 60.

[5] H. Markiewicz, Chmielowski Piotr, [w:] Literatura polski :przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1984, t. 1, s. 137-138.

[6] Czasopiśmiennictwo, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 60.

[7] Tamże, s. 60.

[8] Prasa, EWoK, szp. 1970.

[9] T. Butkiewicz, Z. Słomkowski, Prasa…, dz. cyt., s. 392-393.

[10] P.D., Prasa, [w:] Encyklopedia wiedzy o prasie…, dz. cyt., s. 168.

[11] B.M., Prasa, [w:] Tamże, s. 169.

[12] Popularna encyklopedia mass mediów…, dz. cyt., s. 86.426.

[13] Media, s. 43.159.

[xiv] Podręczny słownik bibliotekarza, G. Czapnik, Z. Gruszka (oprac.), Warszawa 2011, s. 57.271.

[15] S. Pamuła, Słownik komunikacji społecznej, Częstochowa 1997, s. 195.

[16] Słownik terminologii medialnej, W. Pisarek (red.), Kraków 2006

[17] W. Sonczyk, Media w Polsce, Warszawa 1999, s. 8.

Naczynia gliniane

 

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

Cz. 2: Encyklopedie ogólne.

1. Encyklopedia Samuela Orgelbranda

Samuel Orgelbrand w latach 1859-1868 przy udziale ówczesnego polskiego środowiska naukowego wydał 28-tomową encyklopedię o nowoczesnym charakterze i ogromnym znaczeniu dla kultury narodowej. F.M. Sobieszczański w „Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda” redagował dział geografii, archeologii i bibliografii pisarzy polskich. Był on redaktorem „Kalendarza” wydawanego przez Obserwatorium Astronomiczne w Warszawie, należał do komitetu redakcyjnego „Tygodnika Ilustrowanego”. W latach 1861-1863 pełnił funkcję redaktora „Dziennika Powszechnego” oraz prezesa Komitetu Cenzorskiego. Hasło „prassa” wyjaśnia on następująco: „Od narzędzia najwięcej czynnego przy rozpowszechnieniu dzieł piśmienniczych za pomocą druku, to jest prassy drukarskiej, nazwano przenośnie skutek, wpływ i doniosłość tegoż rozpowszechnienia, ogólny zbiór pism drukiem ogłoszonych, a nadto ruch umysłowy z tych pism pochodzący i wynikający, powszechnem mianem prassy”[1]. Zastosowanie według autora metafory nadaje wyrażeniu wykorzystywanemu do tej pory do określenia maszyny drukarskiej nowego znaczenia, pozwala w dalszej części opisu ogłosić nową definicję: „wyrażenie to służy do oznaczenia tej części literatury, która najwięcej zajmuje umysły, podając powszechnemu uznaniu wiadomości o bieżących wypadkach i czynach w świecie politycznym a także naukowym, o dziełach i przedsięwzięciach osób i instytucyj wpływających na losy narodów i społeczeństwa; a objaśniając ich dążności oraz okoliczności powodujące ich postępowanie, kieruje poniekąd sądem publiczności i wywiera nieograniczony wpływ na opinię powszechną”[2]. Encyklopedia Olgerbranda podała nowy kontekst znaczeniowy wyrażenia powstałego na bazie dotychczasowych znaczeń. Przykład ten uwidacznia semantyczną plastyczność języka polskiego, która w zależności od zmieniającej się sytuacji pozwala na wykorzystanie istniejących już słów do nowych potrzeb. Nowe zjawiska społeczne, w tym wypadku intensywny rozwój czasopiśmiennictwa, spowodował konieczność poszukiwania nowych rozwiązań językowych, nadając od tego momentu słowu „prassa” nowe znaczenie, którego pisownia z biegiem czasu uległa modyfikacji (obecnie: prasa).

Często używanymi od połowy XIX w. w polskim nazewnictwie prasowym synonimami były wyrazy: pisma czasowe, periodyk, literatura czasowa. Jednak najtrwalszą formą okazało się wyrażenie „czasopismo”[3].

2. „Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna Wydawnictwa Gutenberga”

ogłoszona drukiem w I połowie XX stulecia hasło „prasa” wyjaśnia jako „ogół drukiem wyrażanych myśli i poglądów, zwłaszcza tyczących się spraw publicznych”[4]. Krótką definicję hasła uzupełniają dane historyczne odnoszące się do cenzury prasowej w poszczególnych krajach, odsyłacz kieruje do hasła „czasopisma”, które stanowi merytoryczne i historyczne uzupełnienie poprzedniej definicji: „druki periodyczne stale i w regularnych odstępach czasu informują o najważniejszych wydarzeniach na polu polityki, ekonomii, życia religijnego, nauki, literatury, sztuki, sportu, mody itp”[5], co należy uznać za wyjaśnienie skrótowe i ogólne.

3. Aktualizacja encyklopedii Wydawnictwa Gutenberga - 11 tomów. 

Po zakończeniu wydawania reprintu encyklopedii Gutenberga w 1998 roku Wydawnictwo Kurpisz w Poznaniu rozpoczęło druk aktualizacji, której tom 11. w całości odnosi do mediów. Autor hasła „prasa drukowana” Józef Skrzypczak podaje następującą opisową definicję: „ogół wydawnictw drukowanych periodycznie i rozpowszechnianych publicznie (gazet, czasopism); obok radia oraz telewizji stanowi składnik mediów w szerokim znaczeniu; cechy prasy drukowanej to: periodyczność, publiczne rozpowszech-nianie, aktualność i wszechstronność treści, nieograniczona możliwość przeka-zania informacji oraz bezpośrednie przystosowanie do trwałego przechowywania pojedynczych egzemplarzy”[6]. Podobnie brzmiącą definicję można znaleźć w „Popularnej encyklopedii mass mediów” z 1999 roku[7].

4. „Wielką powszechną encyklopedię PWN”(1962-1970) - 13 tomów.

W latach 1962-1968 Wydawnictwo PWN wydało 13-tomową „Wielką powszechną encyklopedię PWN”, która zawierała obszerne, przeglądowe opracowania haseł, odsyłających do licznych haseł szczegółowych i słownikowych. Podana tam definicja terminu „prasa” w opracowaniu Tadeusza Butkiewicza i Zygmunta Słodkowskiego wyjaśnia, iż jest to „ogół druków periodycznych, tj. gazet codziennych i czasopism (zwłaszcza tygodników) głównie tych, które zajmują się wydarzeniami i problemami życia politycznego, społecznego, kulturalnego, gospodarczego”[8]. Autorzy odsyłają również do terminów w nazewnictwie prasoznawczym rzadziej wówczas stosowanych, jak: „gazeta codzienna” i „czasopismo”. Następnie przechodzą do omówienia historycznego począwszy od wynalezienia druku w XV do XX stulecia w krajach europejskich, pomijając Polskę (historię polskiej prasy dołączono do hasła ogólnego „Polska”)[9].

5. „Wielkiej encyklopedii PWN” (2001-2005) - 30 tomów + suplement

Prasoznawca i zarazem historyk specjalizujący się w najnowszej historii prasy polskiej, Rafał Habielski (ur. 1957) jest autorem hasła „prasa” w „Wielkiej encyklopedii PWN” wydawanej co dwa miesiące przez Wydawnictwo PWN w latach 2001-2005. Edycja składa się z trzydziestu tomów, która podają aktualny stan wiedzy z zakresu wszystkich dziedzin wiedzy, w tym również prasoznawstwa. Uważana za największą pod względem liczby haseł polską encyklopedię powszechną wydaną po 1945 r. Wyprzedziła pod tym względem „Wielką Encyklopedię Powszechną PWN” z lat 1962-1970.

Hasło „prasa” składa się z części terminologicznej, w której autor podaje opisową definicję o nowym brzmieniu: „ogół druków o charakterze informacyjnym i regularnej częstotliwości ukazywania się, obejmujący wszystkie rodzaje periodyków, tj. dzienniki, gazety, tygodniki, miesięczniki, kwartalniki, półroczniaki, roczniki”[10]. Wymienione zostają też kryteria wyodrębniające poszczególne gatunki prasy. Mowa o: kryterium częstotliwości ukazywania się, jakości, nakładzie, zasięgu, wydawcy, właścicielu, światopoglądzie, tematyce, adresacie i funkcji społecznej. Część historyczna na tle przemian epokowych przedstawia ogólną syntezę prasy europejskiej i światowej. W powyższej encyklopedii figuruje również krótkie wyjaśnienie hasła „czasopismo” w brzmieniu: „wydawnictwo ciągłe, ukazujące się nie częściej niż dwa razy w tygodniu, odznaczające się różnorodnością treści i autorów w obrębie zeszytu oraz w kolejnych zeszytach”[11].

---

[1] Prassa i prawodawstwo prassowe, [w:] Encyklopedyja powszechna (Polk.-Realne szkoły i nauki.), t. 21, Warszawa, nakład, druk i własność S. Olgerbranda, 1865, reprint Warszawa 1984, s. 515.

[2] Tamże, s. 515.

[3] W. Pisarek, Słownik terminologii medialnej, pod red. W. Pisarka, Warszawa 2006, s. 25-26.

[4] Prasa, [w:] Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna Wydawnictwa „Gutenberga”, t. 14, Kraków, reprint: Warszawa 1995, s. 98.

[5] Czasopisma, [w:] Wielka ilustrowana encyklopedia…, dz. cyt., t. 3, s. 216.

[6] Prasa drukowana, [w:] Aktualizacje encyklopedyczne, Poznań Wydawnictwo Kurpisz, t. 11, s. 199.

[7] Prasa drukowana, [w:], Popularna encyklopedia mass mediów, J. Skrzypczak (red.), Poznań 1999,
s. 426-427.

[8] T. Butkiewicz, Z. Słomkowski, Prasa, [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967, t. 9, s. 392.

[9] Z. Słomkowski, Polska – prasa, [w: Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967] Wielka encyklopedia powszechna PWN, B. Suchodolski (red.), Warszawa 1967, t. 9, s. 218-224.

[10] R. Habielski, Prasa, [w:] Wielka encyklopedia PWN, J. Wojnowski (red.), Warszawa 2004, t. 22, s. 234-235.

[11] Czasopismo, [w:] Wielka encyklopedia PWN, J. Wojnowski (red.), t. 6, Warszawa 2002, s. 327.

„Motyl”

„A dwaj poeci, patrząc

jak motyl skrzydła rozchyla,

bardzo cichutkim szeptem

szepnęli do motyla:

– Gdyby nie było motyli,

my byśmy cię wymyślili”.

Wanda Chotomska

 

Terminy „prasa” i „czasopismo” w polskich encyklopediach i słownikach XIX i XX wieku

    Poniżej zostanie zaprezentuję analizę źródeł słownikowych i encyklopedycznych pod kątem występowania terminów „prasa” i „czasopismo” oraz sposobu ich definiowania w XIX i XX wieku. Wybrane przykłady przedstawią stan wiedzy przy założeniu, iż opracowania te są odbiciem panującej sytuacji historycznej i terminologii danego okresu. Wskazana zostanie też etymologia wyrażeń, różnice i zmiany semantyczne występujące w obrębie języka polskiego na przestrzeni dwóch stuleci. Bazę uzupełniająca tworzyć będą cytaty z zastosowaniem oryginalnej pisowni. Zaznaczyć należy, że jest to skrót większego opracowania.

Do analizy wykorzystałam cztery typy polskich wydawnictw informacyjnych:
(1) słowniki języka polskiego,
(2) ogólnotematyczne encyklopedie XIX i XX wieku,
(3) leksykony i słowniki specjalistyczne z zakresu bibliotekoznawstwa, mediów,
(4) inne źródła, w których autorzy podejmowali kwestię terminologiczną.

Analizę terminologiczną rozpoczną ogólne refleksje, których podstawą są słowniki języka polskiego, łacińskiego i pokrewnych, pozostałe części w kolejności chronologicznej uwzględnią encyklopedie i słowniki popularnonaukowe, publikacje naukowe.

1. Słowniki językoznawcze i literaturoznawcze

Etymologia wyrazu „prasa” wywodzi się z języka łacińskiego -presso, -are, oznaczającego „uciskać”, „przygniatać”, „tłoczyć”, co nawiązuje do „produkcji czegoś”. Termin ten posiada odpowiedniki w różnych językach: w języku angielskim: the Press; francuskim: la presse; niemieckim: die Presse. Przykładowo „Słownik polsko-niemiecki” podaje dwa znaczenia wyrazu Presse: 1. techniczne: Pressmaschine (prasa); Druckerpresse (prasa drukarska); 2. ogół czasopism: Presse, np. Tagespresse (prasa codzienna), Boulvardpresse, Schmutzpresse (-brukowa), Spostpresse (-sportowa), ausländische Presse (-zagraniczna) itd.

Po raz pierwszy termin „prasa” pojawił się w słowniku języka polskiego w połowie XIX wieku. Był to „Słownik języka polskiego” Samuela Bogusława Lindego (1771-1847), będącego leksykografem, językoznawcą i bibliotekarzem. W latach 1807-1814 nakładem Drukarni Pijarskiej w Warszawie wydał on pierwszą edycję składającą się z sześciu tomów i zawierającą 60 tysięcy haseł (2. edycja przypada na lata 1854-1860 sygnowana przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie). Hasła do słownika czerpał Linde z druków XVI-XVIII wieku, ilustrował je licznymi cytatami, podawał odpowiedniki haseł w językach słowiańskich. Słownik ma charakter historyczny, a nie normatywny, ukazuje stan polszczyzny na początku XIX w.

Linde słowo „prasa” tłumaczy jako „tłoczarnia”, podając trzy zastosowania:
(1) „narzędzie   z tablic i szrub złożone, do wygniecienia soku z jagód”,
(2) „prasa drukarska, która składa się z balek, ścian, szruby z drągiem,   panewki, tygla, wózka, korby, fundamentu, ramy, dekla, i ramki do zamykania arkusza na klamkę”,
(3) „prasa, cisk, ucisk, ciżba, tłok”.
Zamieszcza liczne cytowania z literatury oraz odpowiedniki w językach obcych.

W wspomnianym słowniku funkcjonuje również hasło „czasopistwo, czasopismo”, w znaczeniu „chronologia”, „era, od której się rachuje”, „epoka czasopismowa”. Można wnioskować, że na początku XIX w. pojęcie „prasa” funkcjonowało tylko w znaczeniu urządzenia do wywierania nacisku na jakiś materiał, np. owoce, nasiona, blachę, papier, a słowo „czasopismo” odnosiło się do chronologii czasu, a nie do druku periodycznego zwanego obecnie czasopismem. Dopiero w momencie rozpoczęcia poszukiwań określenia dla masowo produkowanych gazet i czasopism wyrażeniu „prasa” dodano kolejne znaczenie.

Wyrażenia będące przedmiotem prowadzonej analizy definiowane są również we współcześnie ukazujących się wydawnictwach informacyjnych z zakresu językoznawstwa i literaturoznawstwa. „Słownik terminów literackich” objaśnia „czasopismo” jako „wydawnictwo ciągłe, ukazujące się w regularnych odstępach czasu, pod tym samym tytułem, datowane i numerowane”. W ujęciu bibliotekarskim do czasopism zaliczano wszystkie periodyki od dziennika do rocznika, natomiast dla potrzeb bibliograficznych i działalności wydawniczej dokonano podziału na prasę codzienną (dzienniki) i periodyki o dłuższej częstotliwości (tygodnik, dwutygodnik, miesięcznik, dwumiesięcznik, kwartalnik).

Według „Słownika języka polskiego” Witolda Doroszewskiego wyrażenia „prasa” i „czasopismo” zmontowano z krótkich wyjaśnień, które kolejno podają, iż prasa to „ogół czasopism, szczególnie wychodzących w danym czasie w danym kraju, a „czasopismo to pismo, publikacja wydawana okresowo, w stałych terminach”.

Doroszewski zaznacza, iż po raz pierwszy hasła zarejestrowano w słowniku Lindego. Skrót // L umieszczony na końcu materiału dokumentacyjnego oznacza, że wyraz hasłowy został zarejestrowany w słowniku Lindego. Porównując powyższe dodatkowe informacje z analogicznymi w „Słowniku wyrazów obcych” pod redakcją Ireny Kamińskiej-Szmaj można dostrzec podobieństwo: definicje prasy są generalizowane, zaś dotyczące periodyku – konkretyzowane.

Pięćdziesięciotomowy „Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny” pod redakcją Haliny Zgółkowej publikowany w latach 1994-2005 zawiera współczesny zasób leksykalny występujący w języku polskim i jego charakter jest „służebny, podręczny, przydatny i kształcący” – co zaznaczono we wprowadzeniu. Definicyjne określenia wyrazów sankcjonują dotychczasowe ustalenia, co dodatkowo stwarza możliwość porównywalności znaczeń. We wspomnianym słowniku wyraz „prasa” oznacza „ogół wydawnictw (czasopisma, dzienniki itp.) drukowanych periodycznie, w określonym czasie, na danym terenie, rozpowszechnianych publicznie, opisujących i komentujących rzeczywistość”, zaś „czasopismo” – „pismo redagowane kolegialnie, najczęściej przez zespół dziennikarzy, wydawane okresowo, w pewnych stałych terminach (np. co tydzień, co dwa tygodnie, co miesiąc, co kwartał, co pół roku).

 Bibliografia:

Lewinówna Z., Linde Samuel Bogumił, [w:] Literatura Polska, t. 1, s. 569.

Linde S.B., Słownik języka polskiego, t.1.4, Lwów 1848, reprint Warszawa 1995

Piprek J., Ippoldt J., Kachla T. [i in.], Wielki słownik polski-niemiecki. P-Ż, G. Koziełek (red.), Warszawa 1977, t. 2, s. 208(Presse)

Schwarz C.M., Seaton M.A., Fisiak J.,   Praktyczny słownik angielsko-polski, polsko-angielski, Warszawa 2002, s. 431(Press), s. 781(prasa)

Sierotwiński S., Słownik terminów literackich, Wrocław 1970, s. 63(Czasopismo)

Słownik francusko-polski, polsko-francuski plus gramatyka, Słobodska M. (oprac.), E. Piotrkiewicz-Karmowska, G. Kamińska (red.), Warszawa 2002, s. 397(la presse), s. 739(prasa)

Słownik języka polskiego, W. Doroszewski (red.), Warszawa 1964, t. 1, s. 1109(Czasopismo);t. 6, s. 1418(Prasa)

Słownik łacińsko-polski, K. Kumaniecki (oprac.), Warszawa 1973, s. 392

Słownik wyrazów obcych, I. Kamińska-Szmaj (red.), Wrocław 2005, s. 632(prasa); s. 599(czasopismo)

Zgółkowa H., Praktyczny słownik, Poznań, t. 1, s. IX; t. 7, s. 402; t. 32, s. 258.