Tendencje rozwojowe prasy ewangelickiej po 1989 roku

      Upadek ustroju socjalistycznego, obrady Okrągłego Stołu, likwidacja cenzury, zmiany w prawie prasowym to tylko niektóre fakty wpływające na sytuację Kościołów w RP po 1989 r.

     W chwili transformacji ustrojowej Kościół Ewangelicko-Augsburski (dalej: KE-A) znalazł się w sytuacji, w której na nowo musiał określić zakres działania poszczególnych agend kościelnych. Przede wszystkim należało zwrócić uwagę na te zadania, które w reżimie komunistycznym nie mogły być w pełni realizowane oraz sprecyzować nowe, wypływające z aktualnej sytuacji. Bardzo szybko dostrzeżono sytuację, jaka wytworzyła się na rynku prasowym, a która dawała prasie możliwość nieskrępowanego rozwoju. Kościół na szczeblu ogólnokrajowym wykorzystał zaistniałą sytuację i rozpoczął budowę ośrodka wydawniczego w Bielsku-Białej, do którego wkrótce przeniesiono redakcję jedynego ogólnopolskiego ewangelickiego periodyku „Zwiastun”.

     Wraz z odwilżą nastąpił dynamiczny rozwój życia ogólnopolskiego, diecezjalnego i parafialnego, co przełożyło się na zawartość działów informacyjnych „Zwiastuna”, prezentujących sposób przeżywania transformacji przez lokalne ewangelickie społeczności. Tworzył się nowy wizerunek Kościoła oddziaływujący na parafie, dla których „Zwiastun” przestał być wystarczającym środkiem komunikowania, co wyraźnie dostrzegał  ks. H. Czembor  w felietonie pisanym w 1993 roku, gdzie o tej sytuacji pisze następująco: „Właśnie „Zwiastun”, będąc pismem ogólnokościelnym i ogólnopolskim niejako z natury swojej nie jest w stanie zaspokoić wszystkich potrzeb regionalnych” (Zw 1993, nr 11, s. 22). Prasa ewangelicka  dla społeczności żyjącej w diasporze zawsze pełniła rolę integrującą, oddziaływała misyjnie, stanowiła kanał informacyjny, który ograniczany przez władze państwowe do 1989 r. nie mógł  się swobodnie rozwijać.

     Na szczeblu parafialnym wraz w pojawieniem się prasy parafialnej nastąpił istotny zwrot w procesie komunikowania, w którym do niedawna dominowały ogłoszenia podawane z ambony, gablotka przed kościołem lub plebanią nie zawsze na bieżąco aktualizowana. Oferta parafii poszerzona o prasę z jednej strony usprawniała przepływ informacji, z drugiej – dawała jej członkom możliwość zaangażowania się w pracę redakcyjną. Integracyjna rola prasy parafialnej została dostrzeżona przez Mariusza Banacha, według którego następuje to na dwóch płaszczyznach: osób odpowiedzialnych za redakcję pisma i społeczności, do której jest kierowana. Uważa on również, że jest to rodzaj prasy nie podlegający komercji wolnorynkowej, której nadrzędnym zadaniem jest budowanie więzi międzyludzkich. Zawarte w nich treści nawiązują do tzw. „małej ojczyzny”, a więc parafii, będącej wspólnym dobrem. Działy tematyczne dostarczają informacji o miejscowej kulturze, historii, ludziach z nią związanych, co z kolei wzmacnia poczucie więzi i daje możliwość wspólnego działania.

Początek działalności będącej przedmiotem refleksji historycznej uznać należy za bardzo trudny. Przypadał na lata osiemdziesiąte XX w., tj. okres kryzysu ustrojowego i ekonomicznego, który wobec prasy parafialnej należy uznać za fazę wstępną, pionierską. Redaktorzy pierwszych efemeryd dostrzegali potrzebę realizacji tego typu projektów w parafiach. Poprzez własne próby i obserwację inicjatyw w innych środowiskach, stopniowo nabywali doświadczenia i doskonalili wydawane formy prasowe, które określano informatorami.

     Pierwsze pojedyncze „jaskółki” informatorów parafialnych pojawiły się krótko po likwidacji stanu wojennego w 1983 r. Wymienić należy tu następujące pisma: „Informator Parafialny. Parafia Ewangelicko–Augsburska w Wiśle”, którego pierwszy numer ukazał się z oznaczeniem „Jesień 1983”, następnie „Informator Parafialny Parafii Ewangelicko–Augsburskiej w Mikołowie, Tychach i Orzeszu”, który ukazał się bez podania daty. Dopiero na podstawie analiz słowa wstępnego zamieszczonego w numerze drugim można podać przypuszczalny rok pierwszej edycji przypadający na 1985 r. Kolejnym przykładem były „Wiadomości Parafialne”, które w podtytule adresowano do sześciu parafii diecezji cieszyńskiej (Biała, Bielsko, Czechowice-Dziedzice, Jaworze, Międzyrzecze i Stare Bielsko). Ogółem wydano osiem numerów w formacie A5, z których pierwszy sygnowano datą: „październik 1988 rok”  a ostatni: „styczeń 1992 rok”.  Podobną inicjatywę podjęła parafia w Zduńskiej Woli, gdzie na przełomie 1988 r. i 1989 r. również redagowano „Informator Parafialny”.

     W początkowym okresie wszystkie informatory w stopce redakcyjnej posiadały wpisaną klauzulę „Do użytku wewnętrznego”, co dowodziło istnienia prewencji i obawy przed zakwestionowaniem zamieszczanych treści. Przygotowany w maszynopisie informator zwielokrotniano przy pomocy powielacza. Poszczególnych egzemplarzy nie archiwizowano, dlatego obecnie są niedostępne, a duchowni udzielają informacji niepełnych, na podstawie których trudno odtworzyć kompletny obraz fazy wstępnej.

     Inicjatywy wydawnicze, o których można znacznie więcej powiedzieć pochodzą z lat 90. XX stulecia. Dały początek drugiej fazie krystalizowania się i doprecyzowywania formy prasy parafialnej. W fazie tej obok licznych informatorów o niewielkich rozmiarach pojawiały się pierwsze czasopisma parafialne merytorycznie na wysokim poziomie, do składu których wykorzystano wchodzącą na rynek technikę komputerową, a druk odbywał się w nowoczesnych oficynach drukarskich. Zwracano też większą uwagę na archiwizację pojedynczych egzemplarzy, dlatego w zasobach parafialnych i prywatnych obecnie można napotkać oprawione roczniki lub teczki zawierające niekompletne zbiory informatorów.  

Wydawanie prasy parafialnej w diecezji katowickiej zapoczątkowała parafia ewangelicka w Pszczynie. Pierwszy numer „Ewangelika Pszczyńskiego” sygnowany datą 15 grudnia 1992 r. liczył 12 stron formatu A4, a nakład wyniósł 300 egzemplarzy. To pismo o charakterze religijno-społecznym o numerze ISSN 1233–541X, zarejestrowane w „Katalogu mediów polskich 1998” pod pozycją 526, gdzie również odnotowano, że „pismo odzwierciedla życie kościelne ewangelickie diecezji katowickiej i regionalne wydarzenia parafialne oraz ogólnopolskie życie Kościoła Ewangelickiego”. Zapis ten wskazuje na różnorodność treści religijnych, historycznych i informacyjnych, co zadecydowało o zainteresowaniu czytelniczym w macierzystej parafii i poza nią. Założycielem i redaktorem od 1992 r. jest ks. Jan Badura, proboszcz parafii w Pszczynie liczącej ok. 1500 członków. W 1998 r. Wydawnictwo „Augustana” przeprowadziło badania ankietowe w wyniku których okazało się iż, 9% respondentów czytało „Ewangelika Pszczyńskiego” regularnie, 19% – często, a 6% uznawało go lepszym od „Zwiastuna” (Zw 1998, nr 8, s. 14-16). Pojawienie się w latach następnych kwartalnika diecezjalnego „Ewangelik” oraz informatorów na innych parafiach spowodowało zmniejszenie nakładu i ograniczenie zasięgu wyłącznie do terytorium parafii ewangelickiej w Pszczynie i Studzionce. W 2001 r. ukazał się drukiem bibliografia zawartości „Ewangelika Pszczyńskiego”.

     Wikariusz parafii w Cieszynie w latach 1992-2002, ks. Alfred Borski, wzorując się na „Ewangeliku Pszczyńskim”, rozpoczął redagowanie „Informatora Parafialnego Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Cieszynie”. Pierwszy numer ukazał się w okresie świąt Bożego Narodzeni 1992 r. w formacie A5, kolejne edycje posiadały ciągłą numerację, przy czym numer 23 z 1997 r. był ostatnim numerem przed zmiana tytułu na „Gazetę Ewangelicką”, która od 1998 r. ukazywała się jako dwumiesięcznik. Katalog mediów polskich 1998 odnotował to czasopismo w pozycji 1463, gdzie podano nakład (7000 egz.) oraz określono problematykę: „regionalne pismo religijne ewangelików Śląska”. Dla pozyskania odbiorców wewnątrz umieszczano wkładki kilku parafii diecezji cieszyńskiej i katowickiej, które zadeklarowały się chęć kolportowania czasopisma na swoim terenie. Wkładki nosiły tytuł „Informator Parafialny” z dopiskiem nazwy parafii, jedynie wkładkę parafii w Mikołowie zatytułowano „Luteranin”.      Na uwagę zasługuje organizacja pracy redakcyjnej, w której na zasadach wolontariatu zatrudniano osoby przepisujące teksty i wykonujące korektę, informatyka do składu komputerowego oraz sieć kolporterów parafialnych składającą się z grupy młodzieży.

     Ks. A. Borski jako diecezjalny duszpasterz młodzieżowy redagował dwa pisma skierowane do młodzieży ewangelickiej, to: „Dokąd? Magazyn Młodzieżowy” oraz „F1 – Pierwsza Pomoc”. W latach 2001-2002 ukazały się dwa numery wydania specjalnego „Gazety Ewangelickiej” zatytułowane „Dokąd? Magazyn Młodzieżowy”. W grudniu 2001 r. ukazał się pierwszy numer Magazynu Ogólnopolskiego Duszpasterza Młodzieży dla liderów grup młodzieżowych zatytułowany: „F1 – Pierwsza Pomoc”. W słowie wstępnym redaktor, ks. A. Borski o przeznaczeniu pisma pisał następująco: „Wydając magazyn z pomocami dla prowadzących spotkania młodzieży chciałbym, aby spełniał podobną rolę do klawisza F1 w komputerze. Wprawdzie to nie naciśnięcie klawisza ile otworzenie magazynu ma udostępnić stosowną pomoc, to jednak i to trzeba wiedzieć w obu przypadkach, iż zastosowanie w praktyce udostępnionej pomocy może przynieść korzyści”. Wraz z przeniesieniem redaktora w 2002 r. na inną parafię „Gazeta Ewangelicka” przestała się ukazywać, ostatni 58 numer ukazał się na początku 2003 roku. Redaktor podjął jeszcze kilka prób redakcyjnych, które zakończyły się już po kilku numerach: w połowie 2002 r. ks. A. Borski redagował czasopismo parafialne zatytułowane „Pójdź za mną!”, przy czym w podtytule pierwszego numeru odnotowano: „Informator Parafii Ewangelickich w Rybniku, Raciborzu i Ściborzycach Wielkich” i prawdopodobnie była to wkładka „Gazety Ewangelickiej nr 7/8(51/52) z 2002 r., świadczy o tym adnotacja zawarta w paginie informatora. Kolejne trzy numery w podtytule posiadały następujący zapis: „Informator Parafii Ewangelickich w Lipnie, Rypinie i Włocławku”. Ze słowa wstępnego wynika, że numer 4 sygnowany datą „czerwiec 2003” był ostatnim w tej edycji.

     W latach dziewięćdziesiątych minionego wieku większość parafii Diecezji Cieszyńskiej i Katowickiej posiadała własne pisma parafialne. Były wśród nich publikacje na różnym poziomie edytorskim, który zależał od kompetencji zespołu redakcyjnego, jak również od zamożności parafii. Ich szata graficzna z reguły była skromna, czarno-biała. Gazetki kolportowano we własnym zakresie, bezpłatnie lub za niewielką opłatą, której celem była częściowa rekompensata kosztów druku. Ukazywały się nieregularnie, kilka razy w ciągu roku. Pracą redakcyjną kierował duchowny przy udziale kilku współpracowników. Autorami artykułów i materiału informacyjnego nie byli profesjonaliści o wykształceniu dziennikarskim, lecz osoby, które swoją wiedzą i doświadczeniem zawodowym chciały się podzielić z czytelnikami prasy parafialnej.

     Na początku XXI w. ewangelicka prasa parafialna weszła w trzecią fazę rozwoju stabilizacji i konkretyzowania się profilu edytorskiego. Nastąpiła zmiana szaty graficznej polegająca na zastosowaniu kolorowych okładek, stałych winiet, treści publicystyczne grupowano w zmieniających się co pewien czas cyklach, zaś informacyjne – zamieszczano w stałych działach zgodnych z działalnością prowadzoną przez parafie.

     W Diecezji Cieszyńskiej wymienić należy następujące czasopisma parafialne:
„Syjon Bielski” – wydawca Parafia Bielsko,
„Wiadomości Wyższobramskie” – Cieszyn,
„Jesteśmy” – Drogomyśl,
„W naszym Zborze” – Dzięgielów,
„Nasza Gazetka” – Goleszów,
„Z życia i wiary” – Jaworze,
„Posłaniec” – Międzyrzecze,
„Informator Parafialny” – Skoczów,
„Głos Parafialny” – Ustroń,
„Luteranin” – Wisła, który zawiera wkładki parafii w Jaworniku, Czarnem, Malince, Głębcach, Istebnej.

     Diecezja katowicka z siedzibą w Bytomiu–Miechowicach w latach 1984–1994 posiadała informator diecezjalny „Ewangelik. Ż życia Diecezji i Kościoła” redagowany przez grupę księży. Dystrybucja odbywała się poprzez diecezję, która obligatoryjnie przydzielała po 5 egzemplarzy pisma na parafię, ogółem ukazało się 20 numerów w nakładzie 200–400 egzemplarzy każdy.

     Synod Diecezji Katowickiej w 2003 r. powołał Instytut Matki Ewy dzięki któremu, rozpoczęto redagowanie kwartalnika diecezjalnego „Ewangelik”. Zwierzchnik diecezji, ks. T. Szurman w słowie wstępnym podkreślił, że nazwa nawiązuje do czasopism wydawanych w okresie międzywojennym oraz do informatora o tym samym tytule z lat 1984-1994. Celem kwartalnika ukazującego się w latach 2003-2008 było integrowanie środowiska ewangelickiego w diecezji, której terytorium obejmuje rozległy teren czterech województw (opolskie, śląskie, małopolskie, podkarpackie). Zamieszczany materiał informacyjny i publicystyczny dostarczał aktualnych wiadomości z życia diecezji i parafii, również artykułów o treści religijnej, historycznej.

     W latach 1992-2012 na terenie diecezji ukazywały się następujące informatory:
„Posyłam Was” – Świętochłowice i Wirek,
„Informator Parafialny” – Katowice,
„Informator Parafialny” – Gliwice, Pyskowice,
„Ewangelik Opolski” – Opole.

Diasporyczny charakter KE-A w pozostałych czterech diecezjach nie sprzyjał rozwojowi prasy parafialnej. W diecezji wrocławskiej lukę informacyjną zapełnił „Rocznik Wrocławski”, który ukazuje się od 2009 roku. Wymienić należy również jedyny parafialny informator „Słowo Parafialne” wydawany przez parafię we Wrocławiu.

     W diecezji pomorsko-wielkopolskiej w 2012 r. ukazała się czwarta edycja „Gdańskiego Rocznika Ewangelickiego”. W latach 2003–2008 wydawano tam również rocznik zatytułowany „Diaspora”.

     Diecezje warszawska i mazurska nie posiadają ogólnodiecezjalnego periodyku. Kilka parafii diecezji warszawskiej wydaje informatory parafialne, są to m.in. „Rybak” w Radomiu, „Informator Parafialny” – Łódź oraz „Zeszyty Ewangelickie” – Tomaszów Mazowiecki i „Informator Parafialny – parafia Św. Trójcy w Warszawie”.

     Ewangelicka prasa parafialna jest zjawiskiem, które swój rozwój zawdzięcza transformacji. Szczyt rozwoju i krystalizacja tych specyficznych periodyków nastąpiły na przełomie wieków XX i XXI w. i trwają do chwili obecnej. Autorka zdaje sobie sprawę z tego iż, przedstawiony artykuł nie wyczerpuję tematu.

 Bibliografia:

Banach M., Prasa parafialna środkiem komunikacji wielkomiejskiej społeczności lokalnej, [w:] Polskie media u progu XXI wieku, J. Adamowski, M. Jabłonowski (red.), Warszawa 2001, s. 138-141.

Katalog mediów polskich 1998, S. Dziki (oprac.), Kraków 1998, s. 63, poz. 526.

Badura J., „Ewangelik Pszczyński”. Bibliografia zawartości czasopisma za lata 1992-1997, Pszczyna 2001.

Borski A., Słowo wstępne do pierwszego numeru F1, „F1 – Pierwsza Pomoc” 2002, nr 1, s. 2.

Stabilizacja prawno-ustrojowa Kościoła (1960-1975)

Rok 1959 przyniósł zmianę na stanowisku zwierzchnika Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (KE-A) w PRL. Biskupem został wybrany ks. Andrzej Wantuła, dotychczasowy proboszcz parafii w Wiśle, profesor Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej (ChAT) w Warszawie. Dla redakcji „Strażnicy Ewangelicznej” wydarzenie to stanowi „nową kartę historii Kościoła”, o czym komunikowano w obszernym artykule pisanym z okazji introdukcji nowego biskupa. Zdaniem redaktorów władze zwierzchnie KE-A w PRL były świadome sytuacji politycznej, mogłyby stanąć w opozycji lub wycofać się w ogóle z życia społecznego, jednak przyjęcie takiej postawy uważano za sprzeczne z poleceniem danym apostołom przez Jezusa Chrystusa, Pana Kościoła. Zmiany organizacyjne wytyczyły Kościołowi nowy cel strategiczny: „rozszerzenie i pogłębienie działalności duszpasterskiej wśród wiernych”, a działania biskupa Kościoła skierowały się na parafie – „żywe zbory”, w których zwiastowano Słowo Boże i prowadzono działalność duszpasterską. (SE 1959, nr 21, s. 324-326)

Na posiedzeniu Naczelnej Rady Kościoła (dalej: NRK), które odbyło się 23.04.1961 roku podjęto ważną dla Kościoła decyzję budowy Centralnego Domu Ewangelickiego w Warszawie, do którego m.in. w przyszłości zamierzano przenieść siedzibę władz zwierzchnich Kościoła oraz Wydawnictwo „Zwiastun”. Uchwała NRK zamieszczona w „Wiadomościach urzędowych” w sprawie budowy Centralnego Domu Ewangelickiego w Warszawie brzmiała: „Uznając celowość i potrzebę posiadania przez Kościół własnej siedziby dla naczelnych władz i centralnych agend Kościoła, jak również służbowych mieszkań dla duchownych i świeckich funkcjonariuszy centralnych władz oraz pomieszczeń dla zakładu kształcenia i wychowywania przyszłych duchownych Kościoła – NRK uchwaliła: wybudować w Warszawie na terenach przyznanych przez miasto przy ul. Miodowej 21-23 Centralny Dom Ewangelicki. Upoważnić ks. Biskupa i Konsystorz do wykonania niniejszej uchwały.” (Zw 1961, nr 10, s. 157)

Warszawa, ul. Miodowa 21 (1976 r.)

  Projekt zakładał wybudowanie kompleksu składającego się z trzech budynków: w pierwszym mieściłyby się mieszkania, drugi stanowiłby siedzibę administracji kościelnej, trzeci przeznaczono na ChAT. Informuje o tym sprawozdanie Biskupa Kościoła na 6. Sesję 3. Synodu odbywającą się w dniu 21.01.1962 r. (Zw 1962, nr 5, s. 71). Kolejne notatki zamieszczane w „Zwiastunie” informowały o postępach prac budowlanych: wmurowanie kamienia węgielnego nastąpiło w niedzielę, dnia 25.04.1965, biuro Wydawnictwa „Zwiastun” przeniesiono do budynku administracyjnego Kościoła, dnia 24.06.1968, otwarcie siedziby władz kościelnych nastąpiło dnia 05.09.1968 roku (KE 1970, s. 38).

Warszawa, u. Miodowa 21 (1976 r.)

   Sprawozdanie ks. bp. Andrzeja Wantuły, przedstawione na wspomniane sesji 3. Synodu, określało sytuację KE-A jako „administracyjną stabilizację Kościoła”, co również podkreślał ks. Woldemar Gastpary na łamach „Kalendarza Ewangelickiego” (KE 1966, s. 33). Odnotowano wówczas stabilizację liczby wiernych, która w 1960 r. wynosiła 107734 osób (po raz pierwszy nie odnotowano spadku). Na 110 duchownych, 44 było ordynowanych przed wojną, 66 po wojnie.           

Ważnym wydarzeniem było uchwalenie i zorganizowanie tzw. Funduszu Socjalnego Kościoła, który zabezpieczałby sytuację duchownych na podobnych zasadach, jak czyniło to państwo. Odpowiedni Statut zatwierdzono na posiedzeniu NRK, dnia 01.11.1961 r.

Zdecentralizowane do tej pory diakonaty zostały z dniem 01.12.1961 zjednoczone w jeden Diakonat Żeński „Eben-Ezer” z siedzibą w Dzięgielowie, którego działalność opierała się na Statucie zatwierdzonym na wspólnym posiedzeniu NRK i Konsystorza, dnia 22.06.1961 r. i zarejestrowanym dnia 21.12.1961 r. przez Urząd ds. Wyznań (UdSW).

Powyżej wspomniano już, że prace nad nowelizacją Zasadniczego Prawa Wewnętrznego (ZPW) trwały od 1953 r., którego podstawę stanowiła ustawa z 1936 r. Dopiero w 1963 r. ustalono ostateczny tekst ZPW i rozesłano członkom Synodu w celu zapoznania się. Na 2. sesji 4. Synodu Kościoła w dniu 26.04.1964 r. odbyło się drugie i trzecie czytanie ZPW. Po kilkugodzinnej dyskusji tekst przyjęto  wraz z poprawkami. W komunikacie Biskupa Kościoła opublikowanego na łamach „Zwiastuna” podano, że w dniu 26.07.1965 r. UdSW uznał jego treść (Zw 1966, nr 1, s. 21), natomiast  jako obowiązujący Synod zatwierdził go dnia 24.10.1965 roku (Zw 1965, nr 24, s. 337). Ze sprawozdania wynika, że przeprowadzono wówczas również wybory do władz Konsystorza i Wydziału Synodalnego. Do Wydziału Synodalnego wybrano: ks. Woldemara Gastpary’ego, ks. Artura Gerwina, Edwarda Głowackiego, B. Heinricha. Zastępcami zostali: ks. Jerzy Sachs, P. Pilch. W skład Konsystorza weszli: ks. Edward Romański, ks. E. Janik, ks. Paweł Kubiczek, F. Fukała, W. Heintze, L. Unicki (Zw 1965, nr 23, s. 317).

Dwutygodnik „Zwiastun” jako organ prasowy KE-A został przez Synod zobowiązany do ogłoszenia drukiem tekstu ZPW, co nastąpiło wraz z numerem pierwszym w 1966 roku. Celem postanowienia było zapoznanie ogółu wiernych z treścią ZPW, ponieważ nastąpiły zmiany w strukturze i organizacji Kościoła: NRK przestała istnieć, zastąpił ją Wydział Synodalny, nastąpiła też reorganizacja w diecezjach. Prawo kościelne przewidywało istnienie parafii jako jednostki administracyjnej diecezji, natomiast dotychczasowe zbory zostały przemianowane w stacje kaznodziejskie. (Zw 1964, nr 12, s. 135; Zw 1965, nr 23, s. 301-303)

Zwierzchnik Kościoła, ks. Andrzej Wantuła w wystąpieniu synodalnym podkreślił znaczenie ustaw kościelnych następująco: „Chociaż regulaminy i ustawy nie zajmują w Kościele centralnego miejsca, to jednak ich rola w jego życiu jest duża. (…) Kościół żyje i rośnie ze Słowa Bożego. Ustawy kościelne mają ten cel i to uzasadnienie, iż ułatwiają Kościołowi spełnienie tego naczelnego zadania.” (KE 1969, s. 47)

Paragraf  2 ówczesnego ZPW (1965) brzmiał: „Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej pod względem administracyjnym stanowi Jednotę, dzielącą się na diecezje, z których każda obejmuje parafie znajdujące się na określonym terytorium” (Zw 1966, nr 1, s. 21). Właśnie do tego paragrafu nawiązał felietonista „Zwiastuna”, ks. Henryk Czembor, który na łamach dwutygodnika w 1979 r. (Zw 1979, nr 19, s. 299) postanowił wyjaśniał czytelnikom, dlaczego dla określenia organizacji kościelnej po drugiej wojnie światowej wybrano nazwę „Jednota”. Według felietonisty wyrażenie to oznacza „jedność całego Kościoła”, a nie związek czy federację szeregu administracyjnie samodzielnych parafii lub dotowanych. Jedność przekłada się na formy działania ogólnokościelnego takie jak: obrady Synodu, ogólnopolska konferencja księży, ogólnopolskie Święto Reformacji Młodych, zjazd Bratniej Pomocy im. Gustawa Adolfa (BPGA), ogólnopolskie czasopismo, obozy młodzieżowe. Autor postuluje rozszerzenie oferty dodatkowo o kontakty pozaparafialnych, które motywują i wzmacniają łączność z Kościołem, dają poczucie odpowiedzialności za Jego losy, co z perspektywy czasu stało się możliwe dopiero po transformacji w 1989 roku.

Na zakończenie należy wspomnieć jeszcze o działalności Komisji Liturgicznej Kościoła, której przewodniczącym od 1973 r. był ks. Jan Gross. W 1976 r. na mocy uchwały wydziału synodalnego wprowadzono nowy porządek liturgii nabożeństwa spowiednio-komunijnego formą dostosowany do używanego w Kościołach Luterańskich na świecie, wydrukowany później dwukrotnie w książeczce „Z Biblią na co dzień” (Zw 1993, nr 23, s. 20).

Efektem działań Komisji było również opracowanie i wprowadzenie przez Synod w 1978 r. nowego, sześciorzędowego porządku perykop kazalnych i czytań liturgicznych opartych na starokościelnych perykopach, podawane w „Z Biblią na co dzień”.

Podsumowując działalność Kościoła w latach 1960-1975 na podkreślenie zasługuje fakt włączenia się KE-A w PRL w obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego, co znalazło odbicie w uchwałach Konsystorza, m.in. podjęto decyzje o zebraniu ofiary na rzecz Ogólnopolskiego Funduszu Budowy Szkół i Internatów, wydano cenną publikację zatytułowaną Bibliografia polskich druków ewangelickich Ziem Zachodnich i Północnych za lata 1530-1939 Władysława Chojnackiego (1920-1991), ogłoszoną drukiem przez Wydawnictwo „Zwiastun” w 1966 r., ponadto ukazał się drukiem przekład Nowego Testamentu i ukończono tłumaczenie Starego Testamentu, publikacja szczególnie cenna ze względu luterańskich biblistów będących tłumaczami. W trakcie jesiennej sesji Synodu Kościoła dnia 20.11.1966 r. podjęto uchwałę „o dopuszczeniu do oficjalnego używania w Kościele nowego przekładu Nowego Testamentu”. (KE 1968, s. 37-39).

Stosowna uchwała Konsystorza podjęta dnia 27.01.1966 r. zobowiązywała Wydawnictwo „Zwiastun” do wydania w czerwcu specjalnego numeru pisma poświęconego wspomnianej rocznicy 1000-lecia Polski. (Zw 1966, nr 5, s. 68)

 

Skróty:

SE – „Strażnica Ewangeliczna”

Zw – „Zwiastun”

KE – „Kalendarz Ewangelicki”

 

Krzysztof Krawczyk w kościele ewangelickim w Pszczynie

Wielki mistrz polskiej estrady-

Krzysztof Krawczyk nie żyje!

Dnia 4. stycznia 2014 roku Krzysztof Krawczyk śpiewał w 28. koncercie z cyklu "Musica sacra" odbywającym się w Kościele ewangelickim w Pszczynie. W tym roku świętował 50-lecie pracy twórczej a w 2013 roku - jubileusz 25-lecia ślubu z żoną Ewą. Jej zadedykował wówczas piosenkę "Bo jesteś ze mną". W koncercie wzieło udział ok. 700 osób!

"Publiczność z ogromnym entuzjazmem przyjęła występ artysty, który z towarzyszeniem 8-osobowego zespołu instrumentalno-wokalnego zaśpiewał swoje największe przeboje i znane polskie kolędy."

Więcej zdjęć z koncertu można znaleźć m.in. na stronie:
 http://www.pszczynska.pl/krzysztof-krawczyk-zwykle-nie-bisuje_-w-pszczynie-to-zrobil.html

Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL

Lata pięćdziesiąte XX wieku. Cz. 2

Historię Kościoła trudno oddzielić od historii politycznej kraju. Ustrój socjalistyczny, jaki Polska przyjęła po II wojnie światowej odbił się niewątpliwym piętnem na życiu KE-A w PRL. Jego działalność w znacznym stopniu została podporządkowana siłom politycznym, które uniemożliwiały osiągnięcie pełnej autonomii i rozwinięcie własnego stylu. Stało się tak na wskutek opcji przyjętej przez państwo polskie w 1944 r., którego polityka wyznaniowa dążyła do totalnego objęcia Kościoła swoim nadzorem. Zadania te spełniać miał, m.in. wspomniany już w cz. 1, UdSW. Wśród stosowanych form działania znajdowały się różne środki przymusu administracyjnego, represje, podporządkowania spraw personalnych, ograniczenia stanu posiadania, przymuszanie do ogłaszania na łamach mediów kościelnych poparcia reform ustrojowych, czy wreszcie likwidacji kontaktów Kościoła w Polsce z Kościołem za granicą (SE 1954, nr 16, s. 230-231). Wskutek tych działań doprowadzono, m.in. do usunięcia zwierzchnika KE-A w Polsce, ks. Jana Szerudy i redaktora naczelnego „Strażnicy Ewangelicznej” – ks. Henryka Wegener-Wojnowskiego, którego dodatkowo przymuszono do zmiany nazwiska. Decyzje te realizowano w ramach tzw. „polityki personalnej” stosowanej przez władze wobec Kościołów mniejszościowych. Do jej przeprowadzenia wykorzystywano opozycję wewnątrzkościelną. Departament V MBP dążył do przeprowadzenia zmian w KEA. Stosowane formy nacisku polegały na niezałatwieniu spraw bieżących Kościoła i domaganiu się przyjęcia wyraźnego oblicza politycznego. Metody okazały się nieskuteczne, wobec czego przystąpiono do rozbijania Kościoła od wewnątrz. Podatnym gruntem okazała się grupa osób duchownych i świeckich, która domagała się zwołania Synodu, wyboru nowych władz Kościoła oraz zmiany ZPW, w tym również „Statutu Kościoła”. Przygotowano również odpowiednie kandydatury oraz zaprojektowano Synod wyborczy na 01.11.1951 r. Przewidywana reorganizacja miała skutkować ustaniem pomocy z zachodu, a „Dekret z 09.02.1953 o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych” umożliwiał kontrolę stanowisk kościelnych (Dz.U. 1953, nr 10, poz. 32:. Art. 2 brzmi: „Tworzenie, przekształcanie i znoszenie duchownych stanowisk kościelnych oraz zmiana ich zakresu działania wymaga uprzedniej zgody właściwych organów państwowych”)(SE 1953, nr 5, s. 52).

     W drugiej połowie 1951 r. odbyła się 3. sesji 1. powojennego Synodu Kościoła, w czasie której dokonano wyboru stałych władz zwierzchnich. W ocenie ks. Janusza Narzyńskiego wydarzenie to zakończyło okres odbudowy życia kościelnego a rozpoczęło okres przejściowy, w którym następowało wdrażanie znowelizowanego przez Synod ZPW, pragmatyki służbowej dla duchownych i świeckich. Pragmatykę służbową uchwaloną przez NRK opublikowano drukiem w „Kalendarzu Ewangelickim 1954” (KE 1954, s. 229-239), regulaminu diecezjalnego, parafialnego (KE 1953, s. 228-257), Konsystorza, Sądu Dyscyplinarnego, przepisów emerytalnych i in. Przedwojenne ZPW z 31.12.1936 r. (Dz.U. z 1936, nr 94) skupiało władzę wykonawczą, ustawodawczą i sądowniczą w jednej osobie Biskupa Kościoła posiadającego w związku z tym szerokie uprawnienia. Gruntownej analizie poddano rozdział trzeci ZPW, w którym była mowa o władzy zwierzchniej Kościoła. Dokonane zmiany zmierzały w kierunku podzielenia władzy skupionej w jednej osobie na trzy różne stanowiska: biskupa (władza duchowna), prezesa Synodu (władza prawodawcza), prezesa Konsystorza (władza administracyjno-finansowa). Prawo przewidywało powołanie dwunastoosobowej Naczelnej Rady Kościoła (NRK), która będąc władzą zwierzchnią, obradowałaby w przerwach między sesjami Synodu i zajmowała się sprawami wymagającymi natychmiastowej decyzji. W jej skład weszliby: biskup, prezes i wiceprezes Synodu oraz Konsystorza, przedstawiciel Wydziału Teologii UW a od 1954 r. ChAT oraz po trzech przedstawicieli duchownych i świeckich. Uważano, że taka reforma organizacji Kościoła przyczyniłaby się do sprawnego, kompetentnego działania i realizowania zadań stojących przed KE-A. Doprowadziłaby też do konsolidacji ewangelików na terenie całej Polski.

     Od Kościoła zreformowanego i działającego w nowej rzeczywistości m.in. oczekiwano:

 · regulacji i stabilizacji organizacji kościelnej na wszystkich szczeblach,

· objęcia opieką duszpasterską małych parafii, szczególnie na Mazurach i Ziemiach Zachodnich z uwzględnieniem specyfiki terenów,

· ustalenia podstaw finansowania Kościoła i obowiązków finansowych dla ogółu członków Kościoła,

· uregulowania sprawy prasy kościelnej i wydawnictw, w tym podręczników do lekcji religii,

· wydania agendy i śpiewnika kościelnego oraz stopniowego ujednolicenia formy liturgicznej nabożeństw,

· objęcia wychowaniem religijnym młodzieży oraz powołania komisji lub poradni małżeńskiej,

· prowadzenia zakładów opiekuńczych.

     Opracowaniem nowego ZPW zajmowała się Komisja Prawno-Regulaminowa Synodu Kościoła. Dążyła ona do szybkiego zwołania sesji Synodu, co okazało się jednak sprawą trudną do zrealizowania. Wreszcie 05.09.1951 r. na posiedzeniu Konsystorza i Wydziału Synodalnego powołano komisję, której powierzono zwołanie Synodu i przygotowanie wyborów. Z ramienia Wydziału w jej skład wszedł ks. Karol Kotula i ks. Zygmunt Michelis, zaś Konsystorz reprezentował ks. Andrzej Wantuła, Edward Głowacki z parafii w Łodzi i Emil Leyk z parafii w Szczytnie. Na posiedzeniach Komisji zrewidowano ponownie projekt prawa, wyłoniono kandydatury biskupa i prezesa Synodu, opracowano porządek obrad i ustalono datę zwołania Synodu na 18.11.1951 r., na którym nastąpi wybór nowego biskupa. W wyniku wyborów zwierzchnikiem Kościoła został ks. Karol Kotula, duchowny o dużym doświadczeniu, długoletniej praktyce duszpasterskiej i udziale w pracach różnych instytucji kościelnych. Oczekiwano od niego przede wszystkim kompetencji duszpasterskich, religijnych i teologicznych, posiadania umiejętności kaznodziejskich, które pozwoliłyby na kierowanie całym Kościołem, nadały mu jednolity styl życia religijnego, ewangelizacyjno-misyjnego (SE 1951, nr 21, s. 1-6; KE 1952, s. 50-52).

     Obrazem realizacji części zadań biskupich było systematyczne organizowanie konferencji teologicznych, pogłębiających życie duchowe księży, akcentujących rolę Pisma Świętego w pracy ewangelickiego duchownego. Uczestnicy konferencji mogli też wymieniać się doświadczeniami kaznodziejskimi i duszpasterskimi, omawiali problemy administracyjne, społeczne występujące w prowadzonych przez parafiach.

     Komisja Pastoralna zajmowała się organizowaniem, m.in. akcji wspierających kształcenie teologiczne duchownych, opracowała zasady pracy duchownych i porządek życia religijnego obowiązujący w parafiach i domach ewangelickich. Ostatecznie na szóstym posiedzeniu Prezydium NRK (28.04.1952) zatwierdzono ostateczny tekst ZPW po wprowadzeniu dodatkowych poprawek narzuconych przez UdSW (SE 1952, nr 10, s. 149). W stosownym obwieszczeniu władze Kościoła podały do publicznej wiadomości, że UdSW 13.05.1952 zatwierdził „Zasadnicze Prawo Wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP”. Ks. Henryk Wencel na łamach „Strażnicy Ewangelicznej” komentował to wydarzenie następująco: „Państwo wyraziło zgodę na stosowanie uchwalonego przez Synod ZPW Kościoła. (…) W ten sposób otrzymał Kościół ustawodawstwo kościelne, które będzie się rządzić w zakresie swego posłannictwa i wypełniania zadań. Jest rzeczą oczywistą, że działalność Kościoła odbywa się w konkretnej rzeczywistości społeczno-politycznej i dlatego nie wolno zapomnieć, że ustawodawstwo PRL ma określoną treść klasową. (…). Dlatego Kościół (…), stojąc na stanowisku nauki Chrystusowej powstrzymać się powinien od chęci odgrywania roli ideologii politycznej, natomiast powinien przestrzegać ściśle istniejący porządek prawny.” (SE 1952, nr 18, s. 235) Zakomunikowano też czytelnikom „Strażnicy Ewangelicznej”, że od 1 czerwca 1952 r. zostaje w piśmie otwarty „Dział urzędowy”, zawierający rozporządzenia i komunikaty Kościoła, które będą obowiązywać wszystkie instytucje kościelne. Zobowiązano też wszystkie urzędy diecezjalne, parafialne, itp. do prenumerowania dwóch egzemplarzy dwutygodnika i archiwizowania ich w aktach parafialnych (SE 1952, nr 12, s. 181).

     W kwietniu 1952 r. władze Kościoła otrzymały pomieszczenia przy ul. Kredytowej 2/4, do których przeniesiono kancelarię biskupa Kościoła, Konsystorz i Prezydium NRK. Nastąpiły też kolejne zmiany organizacyjne diecezji: z siedmiu diecezji w 1945 r. utworzono sześć (warszawska i łódzka zostały połączone), ustalono też ich nowe granice terytorialne, przeprowadzono wybory do władz diecezjalnych (SE 1952, nr 10, s. 149-150).

     Uchwały dotyczyły też trudnej sytuacji diecezji mazurskiej, gdzie dla zorganizowania tzw. Pomocy Mazurskiej na okres od 1 czerwca do 31 sierpnia 1952 r. oddelegowano ks. Roberta Fiszkala, wiceprezesa Konsystorza i sekretarza NRK z siedzibą w Mrągowie. Do jego obowiązków należała pomoc diakonom w organizowaniu życia parafialnego w tych ośrodkach, gdzie zachodziła tego potrzeba, zorganizowanie sieci nabożeństw i ewangelizacji, przeprowadzanie kursów itd. Do akcji dołączyli również księża z innych diecezji. Sprawozdanie Prezydium NRK podaje, że było ich ok. 20. Wśród nich znaleźli się księża: Wiktor Niemczyk, Artur Gerwin, Jan Motyka, Edward Romański, Adolf Frank, Władysław Paschalis. Wymienieni duchowni w ramach tzw. Ochotniczej Służby Mazurskiej wykorzystywali urlopy na pracę w parafiach mazurskich, których w roku 1952 zarejestrowanych było jeszcze 80 (SE 1952, nr 20, s. 275).

     Statystyka z 31.12.1951 r. wykazywała 262 parafie (bez filiałów i stacji kaznodziejskich), 403 kościołów, 6 zakładów opiekuńczych, 72 duchownych, 4 diakonów, 1 katechetkę. Pod względem liczebności wiernych największą diecezją była mazurska, potem cieszyńska i katowicka. Braki kadrowe wśród pracowników duchownych uzupełniły trzy edycje kursów dla diakonów, przy czym pierwsza ordynacja diakonacka odbyła się 18.05.1952 r. w Warszawie (SE 1952, nr 7/8, s. 110). W „Kalendarzu Ewangelickim na rok 1953” po raz pierwszy podano wykaz parafii i urzędujących w nich księży ewangelickich oraz skład władz zwierzchnich KEA w Polsce. Podobne zestawienia statystyczne z 1956 r. wykazały 130 parafii, z czego 45 należało do diecezji mazurskiej, a 31 do katowickiej. Ogółem zarejestrowano 143348 wiernych. Powołana Komisja Ewangelizacyjno-Misyjna realizowała zadania ewangelizacji i misji wewnętrznej Kościoła. W latach 1950-1956 przeprowadziła ok. 280 ewangelizacji w całym kraju, w których uczestniczyło ok. 50 tysięcy osób.

Bibliografia:

SE - "Strażnica Ewangeliczna" roczniki 1950-1959

KE - "Kalendarz Ewangelicki" roczniki 1950-1959

Gastpary W., Straty kościołów mniejszościowych wskutek drugiej wojny światowej, "Rocznik Teologiczny" 1969, z. 2, s. 99-123

Kościół na nowym starcie, KE 1952, s. 106-109

Urban K., Mniejszości religijne w Polsce 1945-1991, Kraków 1994.

Winiarczyk-Kossakowska M., Ustawy III Rzeczypospolitej o stosunku Państwa do Kościołów chrześcijańskich, Warszawa 2004.

Wielkanoc 2021

 

Obchodźmy więc to Święto ze szczerą dziś  radością; 

bo sam Pan niepojęty obdarza nas światłością. 

On prześwieca cały byt, 

w Nim dany nam, 

łask Bożych świt, 

noc grzechu przeminęła. 

Alleluja!! Alleluja!!

(Śpiewnik Ewangelicki 172,6)

Daty rocznicowe w kwietniu 2021

 05.04.1981 – siostra Lidia Gottschalk została siostrą przełożoną Diakonatu Eben-Ezer w Dzięgielowie

05.04.1941 – w  szpitalu wojskowym w Weisser Hirsch zmarł gen. dyw. Franciszek Kleeberg (ur. 1888), polski dowódca wojskowy

07.04.1881 - zmarł Jan Henryk Wichern (ur. 1808), ojciec misji wewnętrznej w Kościele ewangelickim

07.04.2011– zmarła Irena Heintze (ur. 1913), katechetka, diakon, działaczka na rzecz Kościoła i mediów, redaktor naczelna „Zwiastuna”, druga kobieta, która w 1938 r. ukończyła Wydział Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego, duszpasterz w parafii Languty i Mańki na Mazurach (1946-1947), uznawana za pierwszą diakon Kościoła luterańskiego w Polsce

08.04.1861 – cesarz Franciszek Józef I ogłosił Patent Tolerancyjny na mocy którego ewangelicy w monarchii austro-węgierskiej otrzymali równouprawnienia

09.04.1921 – w Janowie Lubelskim urodził się Edmund Prost (zm. 2008), polski lekarz weterynarii, profesor nauk weterynaryjnych, specjalista higieny zwierząt rzeźnych i żywności pochodzenia zwierzęcego

12.04.1621 – w Komorznie pod Byczyną urodził się ks. Jerzy Bock (zm. 1690), proboszcz w Oleśnicy, poeta, autor „Nauki domowej” i „Agendy” kościelnej

14.04.1861 – w Kaliszu urodził się Karol Szolc-Rogoziński (zm. 1896), podróżnik, odkrywca, etnograf

15.04.1971 – w Hamburgu zmarł Fritz Lubrich (ur. 1888), kompozytor, organista, chórmistrz

17.04.1521 – ks. dr Marcin Luter został wezwany przez cesarza Karola V na sejm w Wormacji, aby odwołać swoje pisma i zawartą w nich naukę

19.04.1881 – powstało Towarzystwo Ewangelickie Oświaty Ludowej w Cieszynie

24.04.1771 – w Toruniu urodził się Samuel Bogumił Linde (zm. 1847), wybitny slawista, autor „Słownika języka polskiego”

25.04.1971 – w Goslar zmarł Max Drischner (ur. 1891), kompozytor, organista, i kantor

26.04.1981 – zmarł ks. Adam Wegert (ur. 1910), duchowny, zwierzchnik Diecezji Cieszyńskiej,. proboszcz parafii w Bielsku, senior Diecezji Cieszyńskiej

Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL w latach 1945-1951

Cz. 1     

 Historyczne znaczenie posiada data 24.01.1945, w tym dniu w parafii ewangelickiej w Częstochowie doszło do pierwszego powojennego spotkania grupy osób duchownych i świeckich, którego celem było wznowienie działalności Konsystorza KEA. Uczestniczyli w nim: wiceprezes Maksymilian Rudowski, księża: Leopold Wojak, Jan Szeruda, Henryk Wendt, Emil Dawid, Edward Dietz, Adolf Gloc, Adam Hławiczka, Tadeusz Wojak. Radcami duchownymi nowych władz zostali księża: Zygmunt Michelis, Henryk Wendt, Jan Szeruda, członkiem świeckim – Włodzimierz Rogulski.

W dniu 09.03.1945 Ministerstwo Administracji Publicznej zatwierdziło Tymczasową Radę Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (dalej: KE-A) w PRL, równocześnie wydało rozporządzenie umożliwiające objęcie majątku stanowiącego własność Kościoła (KE 1955, s. 38). Natychmiast reaktywowano 70 parafii i mianowano 12 administratorów, którzy rozpoczęli odbudowę Kościoła na szczeblu parafialnym. Opracowany „Regulamin Parafialny” i „Regulamin Rad Parafialnych” tworzył podstawy prawne funkcjonowania parafii. Organizację życia religijnego na Górnym Śląsku powierzono ks. Karolowi Kotuli, na Dolnym Śląsku – ks. W. Niemczykowi, w województwie pomorskim – ks. Ryszardowi Trenklerowi, na wybrzeżu gdańskim początkowo ks. Zygmuntowi Michelisowi, później ks. Edwardowi Dietzowi, w województwie olsztyńskim – księżom Ewaldowi Lodwichowi, Alfredowi Jaguckiemu, Edmundowi Frieszke, na Śląsku Cieszyńskim – księżom Pawłowi Nikodemowi i Oskarowi Michejdzie (KE 1955, s. 38).

Ukonstytuowana w 1941 Narodowa Rada Ewangelicka na wspólnym zebraniu z Tymczasowym Konsystorzem, które odbyło się w Łodzi 20.06.1945, wybrała prezesem Konsystorza i zastępcą Biskupa ks. Jana Szerudę, który pełnił funkcje do 1951 Radcami duchownymi zostali księża Karol Kotula, Zygmunt Michelis, Henryk Wendt, świeckimi – Karol Litterer, W. Rogulski, Henryk Martens.

Pierwsza powojenna Konferencja Pastoralna odbyła się w dniach 05-07.08.1946 w Łodzi. Uczestniczyło w niej 51 duchownych i goście zagraniczni (bp Torsten Ysander ze Szwecji, Clifford Nelson z USA). Wówczas też postulowano zmianę Zasadniczego Prawa Wewnętrzenego (dalej: ZPW) z 1936, które nie odpowiadało powojennym realiom Kościoła (SE 1946, nr 2, s. 1-3; SE 1946, nr 2, s. 4-6). Jego nowelizacja została zatwierdzona uchwałą Synodu dopiero 18.11.1951. Powodem były przeszkody ze strony władz państwowych, które go nie uznawały. ZPW zostało ponownie uchwalone przez Synod 26.04.1964. Dopiero wówczas Dyrektor do Spraw Wyznań uznał je, wydając dnia 26.07.1965 stosowną decyzję pisemną (Nr NK-426/2/Kn/36/65).

Pierwsze obrady Synodu Kościoła w czasie których, ukonstytuowały się diecezje oraz powołano do pracy rozproszonych wojną duchownych, odbyło się dopiero 29.06.1950. Pierwszy powojenny Synod obradował w trzech sesjach: 29.06.1950 (1. sesja), 8.12.1950 (2.), 18.11.1951 (3.). Celem była organizacja Kościoła i uprawomocnienie wszystkich dotychczasowych zarządzeń i osiągnięć. Poczyniono również starania o odzyskanie kościołów i majątku parafialnego, w wyniku czego stało się możliwe organizowanie życia dla ludności wyznania ewangelickiego. Podjęte działania doprowadziły do względnej normalizacji organizacyjnej KE-A (SE 1946, nr 2, s. 4-6).

Oprócz odbudowy struktury kościelnej należało również objąć opieką duszpasterską ok. 100 tysięcy polskich Mazurów, którzy przeciwstawiając się germanizacji przystąpili częściowo do tzw. gromadkarstwa (praktykowanie religijne bez udziału księdza), a częściowo do Kościoła Metodystycznego. W powojennej Polsce przestały też istnieć Kościoły ewangelickie działające na jej terenach w okresie międzywojennym (Ewangelicki Kościół Unijny, Ewangelicki Kościół Unijny na Górnym Śląsku, Ewangelicki Kościół Wyznania Augsburskiego i Helweckiego, Kościół Ewangelicko-Luterski). Sytuację prawną tych Kościołów uregulował Dekret z 19.09.1946 o zmianie dekretu Prezydenta RP z 25.11.1936 o stosunku Państwa do KEA w RP (Dz.U. 1946, nr 54, poz. 304). Mocą Dekretu wszystkie polskie parafie wchodzące w skład byłych Kościołów ewangelickich zostały wcielone do KE-A wraz z majątkiem, jeśli ten w chwili przejęcia był w jego posiadaniu, pozostały majątek ulegał upaństwowieniu. W roku następnym Dekret został zastąpiony Ustawą o tej samej nazwie z niewielkimi zmianami (Dz.U. 1947, nr 52, poz. 272). Pozostała ewangelicka ludność pochodzenia niemieckiego utworzyła tzw. zbory niepolskie, które nie zostały włączone do KE-A, a jedynie otoczone opieką duchownych tegoż Kościoła. Sytuację zborów niepolskich uregulowała dopiero ustawa z 1994 o stosunku Państwa do KE-A w RP.

Zwierzchnik KE-A w latach 1975-1991, ks. Janusz Narzyński, w przeglądzie wydarzeń za okres 1945-1976 zamieszczonym w „Kalendarzu Ewangelickim 1978” (dalej: KE) nazwał lata 1945-1951 „okresem rekonstrukcji i odbudowy nowego życia kościelnego”. W KE-1952 można znaleźć następujący opis omawianego czasu: „Chociażeśmy zranieni, to jednak nie zabici, choć słabi, to jednak nie powaleni, że „aż dotąd pomagał nam Pan”, że żyjemy i pracujemy, i że Kościół nasz przebrnął przez największe trudności.” Ksiądz Karol Kotula rozważając nowe perspektywy KE-A w Polsce podkreślał rolę i znaczenie tegoż Kościoła w odrodzeniu narodu i państwa (SE 1946, nr 3, s. 5-6).

„Strażnica Ewangeliczna”

 

Pismo ewangelików powojennej Polski (1945-1951)

     „Kiedy wreszcie będziemy mieli znowu nasze ewangelickie pismo?” – takimi słowami ks. Henryk Wegener-Wojnowski przywitał czytelników pierwszego powojennego numeru „Strażnicy Ewangelicznej”. Zdanie odzwierciedla rangę i znaczenie przypisywane przez Kościół prasie kościelnej. Do wybuchu II wojny światowej w Polsce czasopiśmiennictwo ewangelickie prezentowało dużą różnorodność tytułów. W ich redagowanie zaangażowanych było wielu duchownych, o czym była już mowa na innym miejscu.  

     Przedwojenny współpracownik „Przeglądu Ewangelickiego” i redaktor „Gwiazdki” – dwutygodnika przeznaczonego dla dzieci parafii warszawskiej, ks. H. Wegener-Wojnowski, w porozumieniu z powojennymi władzami kościelnymi podjął się wydawania czasopisma kościelnego. Zdobyte doświadczenie pozwoliło mu na profesjonalne działanie, co z uwagi na sytuację polityczną, społeczną, ekonomiczną panującą w kraju nie było rzeczą łatwą. Ks. Woldemar Gastpary opisał ówczesną sytuację następująco: „Powstanie i prowadzenie pisma było owocem osobistego poświęcenia jego redaktora wydawcy, który bez środków pieniężnych swoim uporem i zapałem utrzymał pismo w najcięższym czasie.” Zaś przy okazji ukazania się 200 numeru „Strażnicy Ewangelicznej” podkreślił, że „przeglądanie roczników „Strażnicy Ewangelicznej” jest bardzo pożytecznym zajęciem”.

    

Powojenną działalność prasową zapoczątkowała efemeryda „Jednodniówka Ewangelicka”, zawierająca treści dotyczące diecezji katowickiej. Jej  wydaniem zajął się ks. H. Wegener-Wojnowski wraz z kilkoma duchownymi Górnego Śląska. Pozytywny odbiór zadecydował o tym, że wkrótce na plebanii w Bytomiu, do której duchowny został skierowany ukonstytuowała się redakcja kościelnego czasopisma, któremu nadano tytuł „Strażnica Ewangeliczna” (nazwa nie nawiązywała do przedwojennego „Zwiastuna Ewangelicznego”, uznawano go za nieoficjalną jego kontynuację).

     Od 1 lipca 1946 r. do 31 marca 1952 r. Ks. H. Wegener-Wojnowski był redaktorem naczelnym „Strażnicy Ewangelicznej” Na jej łamach znajduje się wiele artykułów jego autorstwa, które podpisywał często pseudonimami: H. Sikowski, H. Staroń, Ha-Wu. W początkowym okresie prowadził dział „Gawędy redaktora”, układał stale „Historie krótkie, ale pouczające” i redagował kronikę zagraniczną. Szczególne znaczenie miała dla niego redakcja „Przyjaciela Dzieci” dodatku „Strażnicy Ewangelicznej” przeznaczonego dla dzieci, który prawie w całości sam wypełniał.

     Linia programowa redagowanego dwutygodnika wyrażała się w słowach: „Strażnica Ewangeliczna będzie pismem, które zjednoczy nas wszystkich polskich ewangelików wspólną myślą, wspólnym pogłębianiem się religijnym i wspólną obroną drogiego naszego Kościoła Ewangelickiego” (SE 1946, nr 2, s. 16). Wsparcia redakcji udzielił również zwierzchnik Kościoła, ks. J. Szeruda, który w liście skierowanym do czytelników pierwszego numeru pisał: „Niech Słowo Chrystusowe, przełożone na język pisma periodycznego, uczy, krzepi, podnosi wątpiących, łączy rozdzielonych i rozproszonych i w ten sposób spełnia swoją misję!” (SE 1946, nr 1, s. 2).

     Ks. Karol Kotula w artykule programowym precyzyjnie nakreślił zadania ewangelickiego pisma religijnego: „Musi w szczególności pismo ewangelickie bacznie śledzić wszystkie przejawy życia, nie tylko czysto religijnego, ale także społecznego, politycznego, naukowego, naświetlać je z punktu widzenia Królestwa Bożego, mierzyć miarą wieczności, ostrzegać przed grożącymi niebezpieczeństwami, wskazywać właściwe drogi, radzić, pouczać, przestrzegać. Taką rolę chce w kościele naszym i w społeczeństwie polskim spełniać nasze pismo” (SE 1946, nr 1, s. 4).

     Pierwsze trzy numery pisma ukazały się jako „miesięcznik poświęcony sprawom Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego”, od numeru czwartego był to już dwutygodnik, który z tą częstotliwością ukazuje się do chwili obecnej (2021).

     W stopce redakcyjnej numeru drugiego z 1946 r. „Strażnicy Ewangelicznej” podano skład Komitetu Redakcyjnego, do którego należeli księża: R. Fiszkal, F. Gloeh, Jan Karpecki, K. Kotula, Jan Lasota, O. Michejda, Z. Michelis, W. Preiss, H. Wegener (SE 1946, nr 2, s. 16, stopka redakcyjna). Od 1950 r. pracownikami administracyjnymi zostali: Inga Schaeffer, Gerwazy Necel, Trauta Freyberg, Józef Ziętek, Urszula Szewic (Zw 1997, nr 2, s. 9-11). Z redakcją współpracowało liczne grono osób duchownych i świeckich, którzy nadsyłali do redakcji artykuły, wiadomości i sprawozdania. Ze Spisu rzeczowego rocznika 1948 r. wynika, że istniało 52 współpracowników.

     Zawartość treściową rocznika pogrupowano na dziesięć działów: 1. Rozważania religijne i światopoglądowe, 2. Kazania, 3. Zagadnienia religijne, 4. Artykuły okolicznościowe, 5. Nasze wczoraj i nasze dziś, 6. Sylwetki zasłużonych, 7. Sprawozdania i reportaże, 8. Sprawy młodzieżowe, 9. Dział literatury pięknej religijnej, 10. Rozmaitości. Wymieniono również działy stałe, jak „Kalendarzyk Strażnicy Ewangelicznej”, „Kalendarzyk lektury biblijnej”, „Z życia ewangelików za granicą”, „Z Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego”, „Dobre czyny”, „Sic”, „Nasi czytelnicy piszą”, „Co czytać?”, „Kronika młodzieży”. Prenumeratorów zachęcano też, by wraz ze spisem oprawiali cały rocznik.

     W początkowym okresie „Strażnicę Ewangeliczną” drukowano w państwowej drukarni w Katowicach. Pod koniec 1948 r. druk przeniesiono do Bytomskich Zakładów Graficznych w Bytomiu. Pismo często ukazywało się z opóźnieniem, za co w słowie „Od Redakcji” zamieszczanym na ostatniej stronie przepraszano i lakonicznie komentowano, że „jedynie własna drukarnia i fabryka papieru mogłaby może gwarantować dziś punktualność ukazywania się pisma” (SE 1946, nr 7, s. 8). Na innym miejscu tylko informowano: „Z powodów od nas niezależnych nie mogliśmy wydać numeru 15 stycznia (…)” (SE 1948, nr 2/3, s. 24).

     W setnym powojennym numerze sygnowanym datą 01.10.1950 (nr 19) na pierwszej stronie został podany nakład czasopisma równy 9000 egzemplarzy. Wewnątrz numeru dokonano krótkiego bilansu pięcioletniego okresu ukazywania się pisma. Odnotowano wzrost nakładu z 4000 egzemplarzy w początkowym okresie do 9000 w 1950 r. i podkreślono, że „jest to cyfra jakiej nie wykazały przed wojną nakłady wszystkich polskich pism ewangelickich razem wziętych” (SE 1950, nr 19, s. 13). Biskup, ks. J. Szeruda, w liście gratulacyjnym nazwał „Strażnicę Ewangeliczną” „ulubionym czasopismem wszystkich ewangelickich parafii, informatorem i drogowskazem w życiu religijno-kościelnym” (SE 1950, nr 19, s. 13).

     Znaczenie pisma dla ewangelików żyjących w diasporze dostrzegał ks. K.B. Kubisz, który pisał: „Przynosi wieści z całego Kościoła, budzi wiarę, ufność, utwierdza ewangelicką świadomość, przywiązanie i miłość do wiary Ojców i szlachetną dumę ze swego wyznania” (SE 1950, nr 19, s. 15).

     Paweł Filipek z Bielska Białej dokonał obliczeń statystycznych za lata 1946 – 1949. „Strażnica Ewangeliczna” tego okresu to: 1040 stron druku, 21 kazań, 59 rozmyślań religijnych, 64 zagadnień religijnych, 73 nowel, 68 wierszy, 74 notatek „Sic.”, 84 krótkich, pouczających historii, 316 złotych myśli (SE 1950, nr 19, s. 17).

     W latach 1946-1950 kolportaż czasopisma odbywał się na zasadach prenumeraty indywidualnej i parafialnej prowadzonej przez administrację. W licznych parafiach przeprowadzano akcje pozyskiwania prenumeratorów, o czym wzmiankują notatki z działalności w poszczególnych parafiach (SE 1948, nr 2/3, s. 22; SE 1948, nr 8, s. 15). Z apeli zamieszczanych na ostatniej stronie wynika, że istniała grupa osób, która nie opłacała regularnie prenumeraty. Czasopismo docierało również do Polaków mieszkających poza granicami kraju, głównie w USA, na Zaolziu (Czechy). W kolportażu pośredniczyła księgarnia Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego (PZKO) w Czeskim Cieszynie przy ul. Czapkowej 37.

     Od 1 lutego 1951 r. rozpowszechnianie „Strażnicy Ewangelicznej” przejęło Państwowe Przedsiębiorstwo Kolportażu „RUCH” (PPK), co skutkowało wprowadzeniem zasad ogólnie dotyczących wszystkich czasopism w Polsce.

Przedsiębiorstwo Kolportażu Prasy i Książki „RUCH” powstało w 1918 r., przetrwało czas II wojny światowej i rozpoczęło działalność w 1950 r. jako PPK „RUCH”. W 1952 r. przekształcone w ogólnopolskie Przedsiębiorstwo Upowszechniania Prasy i Książki „RUCH”. W 1973 r. firma połączyła się z Robotniczą Spółdzielnią Wydawniczą „Prasa” i powstało RSW „Prasa-Książka-Ruch”. W 1990 sejm powołał Komisję Likwidacyjną RSW; z części likwidowanego RSW wydzielono kolportaż i handel i 1 maja 1991 r. powstało Przedsiębiorstwo Kolportażowo-Handlowe „RUCH”, które 1992 przekształciło się w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa pod nazwą „RUCH” SA.

PPK „RUCH” zawierało umowy z parafiami lub z imiennymi jej przedstawicielami odpowiedzialnymi za sprawny przebieg kolportażu. Parafia lub osoba zajmująca się rozprowadzaniem dwutygodnika miała prawo pobierania profitu ze sprzedaży numerów oraz prawo zwrotu niesprzedanych egzemplarzy w wysokości do 10% przy zamówieniu 100 egzemplarzy lub 5% przy większej ilości. Czasopismo można było również nabywać w urzędach parafialnych, gdzie płatność pobierano każdorazowo przy odbiorze numeru (SE 1950, nr 24, s. 12).

    

Połowa 1950 r. przyniosła pewną stabilizację organizacyjną w Kościele, co uwidoczniło się również w reorganizacji wydawnictwa „Strażnica Ewangeliczna”, której wydawcą stał się Konsystorz Kościoła. Stanowisko redaktora naczelnego nadal piastował ks. H. Wegener-Wojnowski, a redakcja w dalszym ciągu mieściła się w Bytomiu przy ul. Klasztornej 4a, tj. w budynku parafii, w której od 11 marca 1951 r. był proboszczem (SE 1951, nr 7, s. 11). Konsystorz powołał nowe Kolegium Redakcyjne, w skład którego weszli: przewodniczący – ks. H. Wegener-Wojnowski, członkowie: ks. R. Fiszkal, ks. J. Karpecki, Czesław Lechicki oraz ks. A. Wantuła jako korespondent (SE 1951, nr 14, s. 12). Pod koniec 1951 r. na członka Kolegium Redakcyjnego powołano jeszcze ks. Jana Niewieczerzała z Kościoła Ewangelicko-Reformowanego (SE 1951, nr 23, s. 12).

     Numer 6. z 1952 r. był ostatnim numerem redagowanym przez ks. T. Wegener-Wojnowskiego. Redaktor prawie w całości poświęcił go pamięci ks. J. Burschego (SE 1952, nr 6), równocześnie zawiadamiał czytelników, że z dniem 31 marca tegoż roku przestaje być redaktorem naczelnym „Strażnicy Ewangelicznej”, ponieważ uchwałą Prezydium NRK został odwołany z tej funkcji.

     Dwa tygodnie po odwołaniu z funkcji redaktora, 14 kwietnia 1952 r., ks. T. Wegener-Wojnowski zmarł w szpitalu. Nowym redaktorem został mianowany ks. Waldemar Preiss.

     Konsystorzowi, będącemu wydawcą „Strażnicy Ewangelicznej”, zlecono likwidację redakcji w Bytomiu oraz przekazanie dokumentów i finansów z dniem 1 kwietnia 1952 r. Referatowi Prasowo-Wydawniczemu Naczelnej Rady Kościoła (NRK), który od podwójnego numeru 7/8 sygnowanego datą 15.04.1952 r. figuruje w stopce redakcyjnej jako wydawca. Księdza W. Preissa mianowano kierownikiem tegoż Referatu (SE 1952, nr 4, s. 45; 1952, nr 7/8, s. 117).

     Z całą stanowczością należy stwierdzić, że pierwszemu redaktorowi udało się zrealizować założenia zawarte w „Słowie wstępnym” pierwszego numeru z 1946 r.: „czytać je będą wszyscy: od Śląska po Mazury, od Wrocławia po Warszawę. Własnością będzie ono nas wszystkich: ewangelików całej Polski. Będzie nas ono łączyć i krzepić, budować i pogłębiać.” (SE 1946, nr 1, s. 1) W wypowiedzi jednego z czytelników opublikowanej na łamach „Strażnicy Ewangelicznej” w 1950 r. można przeczytać, że szpalty pisma „czyta z nabożeństwem i wdzięcznością wobec ludzi, którzy go redagują” (SE 1950, nr 19, s. 16).

Prasa luterańska w Rzeczpospolitej w XIX i na początku XX wieku

 Charakterystyka prasy luterańskiej

Połowa XIX w. stanowi cezurę czasową dla czasopiśmiennictwa luterańskiego na ziemiach polskich. Postępująca wówczas technicyzacja procesu produkcji gazet i czasopism wpłynęła na rozwój czasopiśmiennictwa świeckiego oraz zapoczątkowała istnienie pierwszych periodyków religijnych. Dzieje prasy ewangelickiej zapoczątkował ks. Leopold Marcin Otto (1819-1882) wydaniem „Zwiastuna Ewangelicznego”. Periodyk ten w 2013 r. obchodził rocznicę 150 lat od założenia w 1863 r. Odegrał on ważną rolę w historii ewangelicyzmu polskiego, a osobowość założyciela i pierwszego redaktora przez dziesięciolecia oddziaływała na wielu duchownych, którzy pod jego wpływem sami zakładali pisma, jak to miało miejsce na Śląsku Cieszyńskim.

Pierwszy numer „Zwiastuna Ewangelicznego” sygnowany datą 15 stycznia 1863 r. ukazał się krótko przed wybuchem Powstania Styczniowego w Warszawie. Do 1866 r. periodyk funkcjonował jako dwutygodnik, który z chwilą przeniesienia redaktora zaczął ukazywać się raz w miesiącu w Cieszynie, skąd prowadzono kolportaż do pozostałych regionów. W okresie warszawskim przeważały teksty historyczne dotyczące parafii stołecznej, natomiast po przejściu redaktora do Cieszyna tematykę zdominowała historia parafii Śląska Cieszyńskiego, co nasiliło regionalizm. W latach 1869-1876 do każdego numeru dołączano dodatek „Werdauskie Wiadomości Misyjne”.

Pobyt ks. L.M. Otto w Cieszynie i redagowany wówczas przez niego „Zwiastun Ewangeliczny” stały się bodźcem, m.in. dla ks. F. Michejdy do założenia i wydawania kilku rodzimych czasopism. Na ich kształt wydawanych wpływały uwarunkowania historyczne, narodowościowe i religijne Śląska Cieszyńskiego u schyłku XIX w. i w I połowie XX w.

Śmierć ks. L.M. Otto we wrześniu 1882 r. spowodowała kilkunastoletnią przerwę w ukazywaniu się periodyku. Reaktywowaniem zajął się dopiero ks. Juliusz Bursche (1862-1942), który prowadził redakcję „Zwiastuna Ewangelicznego” w okresie od 1898 r. do 1905 r., to jest do chwili objęcia stanowiska generalnego superintendenta. Wówczas na redaktora powołano ks. Aleksandra Schoeneicha (1861-1939), współpracownika ks. J. Burschego, który w latach 1905-1914 redagował pismo. Opublikował ok. 300 artykułów. Wydał również kilka książek: Modlitwy dla młodzieży ewangelickiej, Mały katechizm ks. dr. Marcina Lutra (z objaśnieniami), Krótką historię Kościoła chrześcijańskiego w życiorysach oraz modlitewnik Do Boga, przetłumaczył na język polski Wyznanie augsburskie. W latach 1888-1939 był proboszczem parafii w Lublinie oraz nauczycielem ewangelickiej religii, propedeutyki filozofii i języka niemieckiego.

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. oraz sytuacja geopolityczna okresu międzywojennego wpłynęły decydująco na inicjatywy czasopiśmiennicze II Rzeczpospolitej. Poziom ewangelickich czasopism kościelnych wydawanych w tym okresie był zróżnicowany i w dużym stopniu uzależniony od indywidualizmu redaktorów. Dwie wojny światowe XX stulecia spowodowały zniszczenia bazy lokalowej i archiwów redakcyjnych oraz kilkuletnią przerwę w ukazywaniu się polskich czasopism ewangelickich. Szczególnie tragiczna była II wojna światowa, w której zginęło wielu duchownych. Lata reżimu socjalistycznego, którego upadek nastąpił w 1989 roku, były kolejnym utrudnieniem dla rozwoju prasy wyznaniowej. Transformacja przyniosła ożywienie rynku prasowego z zaznaczającą się komercjalizacją, udowodniła również, iż możliwe jest funkcjonowanie prasy lokalnej, głównie parafialnej niezależnej od komercji. Czasopisma wyznaniowe uznać należy za narzędzia oddziaływania Kościoła adresowane do ewangelików. Ks. Tadeusz Szurman (1954-2014), biskup diecezji katowickiej w latach 2002-2014 uważał że, ewangelickie czasopisma są „nośnikami ponadczasowych wartości Bożych, które zwiększyły zakres i szybkość przekazywania informacji i stanowią do dzisiaj dla diasporycznego Kościoła ostoję wartości”. O czym można przeczytać w „Zwiastunie” z 1993, nr 6.

Czasopisma ewangelickie na ziemiach polskich do 1939 roku

W kilka miesięcy po odzyskaniu niepodległości, tj. w styczniu 1919 r. ks. Adolf Rondthaler (1875-1941) rozpoczął redagowanie czasopisma zatytułowanego „Ewangelik”, który w latach  1906-1913 był proboszczem w Lipnie, później w Ozorkowie (1913-1918), a od 1919 r. pełnił funkcję wicedyrektora, następnie dyrektora gimnazjum im. M. Reja w Warszawie. „Ewangelika” prowadził do 1921 roku, który w tym czasie ukazywał się jako miesięcznik niczym nie nawiązującym do poprzednika „Zwiastuna Ewangelicznego”. Nowe pismo zasięgiem obejmowało obszar całego kraju i skierowane było do  polskiej ludności wyznania ewangelickiego. Poprzez kolportaż starano się dotrzeć do ewangelików na Śląsku i do ludności mazurskiej posługującej się językiem polskim (w planach było objęcie oddziaływaniem Łużyczan). Pismo pretendowało do czołowego periodyku polskich ewangelików,  przeciwstawiało się tendencjom utożsamiania Polaka tylko z Kościołem rzymskokatolickim, zakładało propagowanie języka polskiego, pogłębienie ewangelickiej tożsamości. Wydawcą tego periodyku było Kolegium Kościelne parafii św. Trójcy w Warszawie.

Po objęciu funkcji dyrektora gimnazjum im. M. Reja w połowie 1921 r. przez ks. A. Rondthalera, redakcję „Ewangelika” przekazał ks. Zygmuntowi Michelisowi (1890-1977), który redagowaniem i wydawaniem zajmował się do 1938 r. początkowo przy współudziale wikariuszy parafii św. Trójcy – ks. Oskara Ernsta (1872-1922), ks. Augusta Lotha (1869-1944). We wrześniu 1921 r. zmieniono tytuł czasopisma na „Zwiastun Ewangeliczny”, nawiązując w ten sposób do pierwszego periodyku ewangelickiego założonego przez ks. L. Otto, świadczyło o tym zachowanie kolejności roczników i pojawienie się w winiecie roku założenia – 1863.

W październiku 1938 r. redakcję po raz pierwszy powierzono osobie świeckiej, synowi przemysłowca, Ludwika Józefa Everta (1863-1945) – Władysławowi Ludwikowi Evertowi (1890-1965), który do grudnia 1938 r. współredagował „Zwiastun Ewangeliczny” razem z ks. Z. Michelisem. Od stycznia 1939 r. ks. Z. Michelis zajął się redagowaniem comiesięcznego „Dodatku Biblijnego” do „Zwiastuna Ewangelicznego”, w którym zamieszczał rozważania, kazania, artykuły o tematyce biblijnej. Periodyk kolportowano poprzez prenumeratę, która stanowiła źródło utrzymania. Pismo posiadało wielu współpracowników, dzięki którym jego treści były ciekawe i urozmaicone. Ostatni przedwojenny numer ukazał się z datą 3 września 1939 r. Wybuch drugiej wojny światowej zakończył kolejny rozdział w historii nie tylko „Zwiastuna Ewangelicznego” (krótko przed wojną przemianowanego na „Zwiastun Ewangelicki”), ale całego czasopiśmiennictwa ewangelickiego.

W okresie międzywojennym w Warszawie istniało jeszcze jedno czasopismo „Głos Ewangelicki”, którego pierwszy numer pojawił się w październiku 1920 r., a ostatni w niedzielę 3 września 1939 r. Jego założycielem był ks. Feliks Gloeh (1885-1960), który z przerwą w latach 1924-1929 pełnił funkcję redaktora naczelnego do wybuchu II wojny światowej. Na stanowisku redaktora naczelnego „Głosu Ewangelickiego” kilkakrotnie przeprowadzano reorganizację: w 1924 r. został nim ks. August Loth, który wcześniej zakończył współpracę ze „Zwiastunem Ewangelicznym”; w 1929 r. – ks. Karol Michejda (1880-1945); w 1931 r. – ponownie ks. Feliks Gloeh, kapelan wojskowy od 1930 roku.

Ze względu na przewagę treści dotyczących spraw wojskowych „Głos Ewangelicki” w 1937 r. uznano za czasopismo duszpasterstwa wojskowego.

„Zwiastun Ewangelicki” i „Głos Ewangelicki” to dwa czasopisma, które w okresie dwudziestolecia międzywojennego pretendowały do miana czasopism ogólnokrajowych. Z różnych powodów nie stały się nimi: pierwszy preferował treści bliskie Polsce centralnej, a pomijał pozostałe dzielnice, drugi – treści ważne dla duszpasterstwa wojskowego, co stwarzało potrzebę założenia kolejnych periodyków.

Na Pomorzu ukazywał się „Przegląd Ewangelicki” założony w 1934 r. przez ks. Ryszarda Danielczyka (1904-1943), administrującego w latach 1933-1935 polskimi parafiami w Grudziądzu, Wąbrzeźnie i Tczewie. Początkowo prowadził ten dwutygodnik wraz z ks. Waldemarem Preissem (1908-1973). Duchowni adresowali go do polskiej ludności ewangelickiej w Wielkopolsce i na Pomorzu. W styczniu 1935 r. władze kościelne skierowały ks. R. Danielczyka na Górny Śląsk na miejsce ks. Alfreda Hugona Figaszewskiego (1899-1939) przeniesionego w 1936 r. do Brześcia n/Bugiem jako kapelana wojskowego. Duchowny m.in. objął stanowisko redaktora naczelnego „Ewangelika Górnośląskiego”. Początkowo księża Jerzy Kahane (1901-1941) i R. Danielczyk wspólnie redagowali pismo, jednak po przeniesieniu pierwszego do Gdyni, kolejne numery ukazywały się już tylko pod redakcją ks. R. Danielczyka współpracującego z grupą księży zatrudnionych na Górnym Śląsku.

Równolegle na Pomorzu ks. W. Preiss kontynuował redagowanie „Przeglądu Ewangelickiego”, który posiadał kilka oddziałów regionalnych i od 1937 r. ukazywał się z częstotliwością tygodnika o charakterze ogólnopolskim.

W 1928 r. w Polsce powstało pierwsze Ewangelickie Polskie Biuro Prasowe (EWPOL), którego celem było rzetelne przekazywanie informacji do publikacji prasowych. Biurem kierował Paweł Hulka-Laskowski (1881-1946) a następnie ks. Jan Szeruda (1889-1962). Opracowanie ks. W. Gastpary’ego zamieszczone w „Roczniku Teologicznym ChAT” podaje, iż w 1937 r. ks. F. Gloeh założył jeszcze jedno biuro prasowe tzw. Biuletyn Ewangelicki (BEW).

Zaprezentowany powyżej rozwój czasopiśmiennictwa ewangelickiego dotyczy „Zwiastuna Ewangelicznego” ks. L.M. Otto oraz tych, które zachowały z nim ciągłość, jak „Ewangelik” (1919-1921) ks. A. Rondthalera, „Zwiastun Ewangeliczny” (1921-1939) ks. Z. Michelisa i W.L. Everta. W okresie od 1863 r. do 1945 r. prawie przez 21 lat pismo z różnych powodów nie ukazywało się. Lata 1882-1898 to pierwsza, szesnastoletnia przerwa w ukazywaniu się „Zwiastuna Ewangelicznego” spowodowana śmiercią założyciela i pierwszego redaktora ks. L. Otto. Kolejne przerwy spowodowały dwie wojny światowe przypadające na lata 1914-1919 i 1939-1945. Kontynuacje w różny sposób nawiązywały do czasopisma ks. L. Otto. Podsumowując należy stwierdzić, iż oprócz „Zwiastuna Ewangelicznego” i jego kontynuacji na terenie Polski współistniało szereg ewangelickich periodyków regionalnych, jak również o zasięgu szerszym, z których dla ogólnego zobrazowania zjawiska wymieniono tylko najważniejsze.

Bibliografia:

Gastpary W., Polskie czasopisma ewangelickie aż do drugiej wojny światowej, „Rocznik Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej”. Warszawa 1975, z. 1, s. 87-117.

Gaspary W., W stulecie „Zwiastuna”. Cz. 1-2, „Zwiastun” 1963, nr 1, s. 2-5; 1963, nr 2, s. 30-32.

Kłaczkow J., Czasopiśmiennictwo protestanckie w Polsce w latach 1918-1939, Toruń 2003.

Szturc J., Ewangelicy w Polsce: słownik biograficzny XVI-XX w., Bielsko-Biała 1998.

Szurman T., Nasza obecność w telewizji, „Zwiastun” 1993, nr 6, s. 12.

Uljasz A., Czasopisma wyznaniowe na straży polskości. Z przeszłości prasy luterańskiej i kalwińskiej do 1939 roku, „Rocznik Bibliologiczno-Prasoznawczy” 2010, t. 2(13), s. 67-68.

Uljasz A., Pastor Adolf Rondthaler (1875-1941). Pedagog i redaktor, „Słowo i Myśl” 2009, nr 5, s. 15-20.

Uljasz A., Proboszcz lubelskich luteranów i kalwinistów, „Jednota” 2007, nr 3/4, s. 14-15.

Uljasz A., „Zwiastun Ewangeliczny”. Pismo zboru rosyjskiego i Śląska Cieszyńskiego, „Rocznik Wiślański” 2010, t. 2, s. 6-11.